Debi ve süre doğru hesaplansa bile köpük yanan yüzeye yanlış yoldan ulaşırsa söndürme başarısız olur. NFPA 11-2024 bu yüzden çıkışı, köpüğü yüzeye nasıl bıraktığıyla da tarif eder: kabuk tepesindeki Tip II çıkış, yakıtın içinden yükselen yüzey altı enjeksiyon, yüzer tavanın conta halkasına düşen çıkış, set duvarına yaslanan alçak seviye çıkış ve dışarıdan atılan monitör akımı. Bu yazı bunları yan yana koyar. Yoğunluk ve süre tablolarının ayrıntısı tank yazılarındadır; burada tipler arasındaki farka odaklanıyoruz.
Kısaca: Sabit tavanlı tankta çıkış kabuğun tepesindedir ve kırılgan buhar contası taşır (5.2.5.1.3, 5.2.5.1.5); yüzer tavanın conta korumasında bu conta takılmaz (5.3.5.2.3). Yüzey altı çıkışta köpük hızı Sınıf IB'de 3 m/s'yi, diğer sınıflarda 6 m/s'yi geçmez (5.2.6.2.3). Set içi alçak seviye çıkışlarda erişim 9 m ya da aralık 18 m ile sınırlıdır (5.7.3.5.3). Yatay ve basınçlı tanklarda sabit çıkış kullanılmaz (5.2.3).
Bölüm 3: çıkışların dili
NFPA 11 çıkışları bir başlık altında toplar (3.3.3) ve tiplerini köpüğün yüzeye çarpma biçimine göre ayırır. Sahada kullanılan adların standarttaki karşılıkları şöyledir (tanımları kendi sözlerimizle özetledik):
| Terim | Tanımın özü | Madde |
|---|---|---|
| Sabit köpük boşaltma çıkışı | Tanka, sete ya da başka bir toplama yapısına kalıcı olarak bağlanan ve köpüğü korunan alana veren düzenek. "Köpük odası" (foam chamber) terimi standartta bu tanıma yönlendirilir. | 3.3.3.1, 3.3.10 |
| Tip I çıkış | Köpüğü sıvı yüzeyine yönlendirerek iletir; amacı köpüğün dalmasını ve yüzeyin çalkalanmasını azaltmaktır. | 3.3.3.2 |
| Tip II çıkış | Köpüğü yanan yüzeye bırakan sabit düzenek. Köpük kısmen dalar, yakıt yüzeyi sınırlı ölçüde çalkalanır. | 3.3.3.3 |
| Tip III çıkış | Köpüğü yüzeye genel çalkalanma, dalma ve köpükte belirgin bozulma yaratacak biçimde veren sabit ya da taşınabilir düzenek. | 3.3.3.4 |
| Köpük nozulu / sabit köpük üreteci | Köpük çözeltisi beslemesine bağlı, hava emerek köpük yapacak biçimde tasarlanmış hortum nozulu ya da sabit köpük yapıcı. | 3.3.24.1 |
| Basınçlı köpük üreteci | Yüksek karşı basınçlı ya da zorlamalı tip. Venturi ilkesiyle çözelti akımına hava katar ve köpüğü basınç altında üretir. | 3.3.25 |
| Sabit / taşınabilir monitör | Köpük akımı veren düzenek; sabit bir mesnede (yükseltilmiş ya da zemin seviyesinde) veya olay yerine taşınabilen bir mesnede oturur. | 3.3.23.1, 3.3.23.2 |
| El hattı | Elle tutulup yönlendirilebilen hortum ve nozul. Ondan çıkan akım köpük hortum akımıdır. | 3.3.19, 3.3.31.1 |
| Yüzey altı enjeksiyon | Köpüğün depolama tankına tank dibine yakın bir çıkıştan verilmesi. | 3.3.14.2 |
| Yarı yüzey altı enjeksiyon | Köpüğün, tank dibine yakın borulu bir kaptan yükselen yüzer hortumla tank içinde sıvı yüzeyine bırakılması. | 3.3.14.1 |
| Alçak seviye çıkış | Bölüm 3'te ayrı tanımı yoktur. 5.7.3.5.1 onu set iç duvarına ya da gerekirse set tabanına sıkı, düşük hızlı köpük akımı veren açık boru ucu veya yönlendirmeli nozul olarak tarif eder. | 5.7.3.5.1 |
Sabit tavanlı tank: Tip II çıkışın konum kuralları
Dikey, sabit (koni) tavanlı atmosferik tankta çıkışlar tankın kendisine bağlanır (5.2.5.1.1). Kuralların ortak amacı, ilk patlamada hasar görmeyen ve tank içeriğini kendi hattına kaçırmayan bir çıkıştır:
- Çıkış kabuğun tepesine takılır. Konumu ya da bağlantısı, tank sıvısının köpük hatlarına taşmasını önleyecek biçimde seçilir (5.2.5.1.3).
- İki ya da daha çok çıkış gerekiyorsa tank çevresine eşit aralıkla dizilir (5.2.5.1.2). Her çıkışın ayrı borusu ve set dışında ayrı ayırma vanası vardır (5.2.5.1.2.1).
- Her çıkış tek başına en az asgari uygulama yoğunluğunu verecek büyüklüktedir (5.2.5.1.2.2).
- Tavanın yerinden oynaması çıkışa zarar vermeyecek biçimde bağlanır (5.2.5.1.4).
- Düşük basınçta kırılan bir conta, tank buharının çıkışa ve boru hattına girmesini önler (5.2.5.1.5). Bakımda contayı görüp değiştirmek için muayene imkânı bulunur (5.2.5.1.6).
Çıkış adedi tank çapına göre Tablo 5.2.5.2.1'den, yoğunluk ve süre Tablo 5.2.5.2.2'den okunur. Hidrokarbonda Tip II çıkışla en düşük yoğunluk 4,1 L/dk·m²'dir. Bu tabloların ayrıntısı ve örnek hesap NFPA 11 sabit tavanlı tank yazısındadır. Sabit çıkışlar yatay ya da basınçlı tankları korumak için kullanılmaz (5.2.3); bu tanklarda çıkış tipi sorusu hiç açılmaz.
Yüzey altı çıkış: köpük yakıtın içinden yükselir
Yüzey altı enjeksiyonda çıkış tank dibine yakındır ve köpük yakıt katmanını geçerek yüzeye çıkar. NFPA 11 bu yöntemi dikey sabit tavanlı atmosferik tanklardaki sıvı hidrokarbonlar için kabul eder (5.2.6.1). Sınıf IA hidrokarbonlarda ve alkol, ester, keton, aldehit, anhidrit gibi alkole dayanıklı köpük gerektiren ürünlerde kullanılmaz (5.2.6.1.1). Konsantre ve ekipman bu amaçla listeli olur (5.2.6.1.2).
- Tanka giren çıkış, köpük besleme hattının ya da ürün hattının açık ucu olabilir (5.2.6.2.1).
- Çıkış, köpük üretecinin basma basıncını ve köpük hızı sınırlarını aşmayacak biçimde boyutlanır (5.2.6.2.2). Tank içeriğine giriş noktasında köpük hızı Sınıf IB sıvılarda 3 m/s'yi (10 ft/s), diğer sınıflarda 6 m/s'yi (20 ft/s) geçmez. Daha yüksek hız ancak gerçek testlerle yeterli olduğu kanıtlanırsa kabul edilir (5.2.6.2.3).
- Birden çok çıkış gerektiğinde yerleşim, köpüğün yüzeyde 30 m'den (100 ft) fazla yol almasını engeller (5.2.6.2.4). Her çıkış tek başına asgari yoğunluğu verir (5.2.6.2.5).
- Çıkışlar ayrı kabuk bağlantıları olabilir ya da tek kabuk bağlantısından tank içindeki bir boru manifolduyla beslenebilir (5.2.6.2.6). Yeni tank nozulu açmak yerine adam deliği kapağından bağlantı yapılabilir (5.2.6.2.7).
- Çıkış dipteki suya köpük basmaz: en yüksek su seviyesinin en az 300 mm (12 in.) üstündedir (5.2.6.3.1, 5.2.6.3.2).
- Köpük üretecinden sonraki boru çapı ve boyu ile korunan yakıtın beklenen en yüksek derinliği, karşı basıncı cihazın test edilip listelendiği basınç aralığında tutmalıdır (5.2.6.4).
Çıkış adedi yüzey altı için ayrı bir tablodan gelir ve parlama noktasına göre değişir (Tablo 5.2.6.2.8). Örneğin 24–37 m çaplı tankta parlama noktası 38 °C'nin altındaysa 2, 38 °C ve üstündeyse 1 çıkış yeterlidir. En düşük yoğunluk 4,1 L/dk·m²'dir; tablo notu en yüksek uygulama yoğunluğunu 8,1 L/dk·m² ile sınırlar (Tablo 5.2.6.5.1). Ayrıntılar NFPA 11 yüzey altı enjeksiyon yazısındadır.
Yarı yüzey altı
Yarı yüzey altı sistemde köpük, dipteki borulu bir kaptan yükselen yüzer hortumla doğrudan sıvı yüzeyine bırakılır (3.3.14.1); yakıt katmanının içinden geçmez. NFPA 11 bu yöntem için ayrı bir yoğunluk tablosu vermez; kullanılan tüm ekipmanın bu amaçla listeli ya da onaylı olmasını ister (5.2.7). Tasarım değerleri için listeye ve üreticiye bakılır.
Yüzer tavanlı tank: conta halkasına giden çıkış
Açık üstlü yüzer tavanlı tankta sabit çıkışların hedefi, tavanla kabuk arasındaki conta bölgesidir. NFPA 11 iki yol tanır. Birincisinde köpük mekanik pabuç contanın, metal hava kalkanının ya da ikincil contanın üstüne verilir. İkincisinde köpük mekanik pabuç contanın altından doğrudan sıvıya, metal hava kalkanının arkasından tüp conta zarfına ya da ikincil contanın altından birincil contaya verilir (5.3.5.1). Conta üstü yöntemde çıkış bir köpük setiyle (foam dam) birlikte kullanılır (5.3.5.2.1). Çıkışlar iki yerde olabilir: tank kabuğunun tepesinin üstünde (normalde Tip II) ya da yüzer tavanın çevresinde (5.3.5.2.2).
Burada sabit tavanlı tanktan önemli bir fark var: bu uygulamada sabit çıkışa kırılgan buhar contası takılmaz (5.3.5.2.3). Sabit tavanlı tankta zorunlu olan conta (5.2.5.1.5) yüzer tavanın conta korumasına taşınmaz. Conta üstü sistemde Tablo 5.3.5.3.1 dört conta tipinin hepsi için 12,2 L/dk·m² yoğunluk ve 20 dakika süre verir. Çıkışlar arası en büyük aralık 305 mm'lik köpük setinde 12,2 m, 600 mm'lik sette 24,4 m'dir. Ayrıntılar NFPA 11 yüzer tavan conta koruması yazısındadır.
Set içi alçak seviye çıkış
Set (dike) içindeki döküntü yangınında köpük havadan değil yerden verilir. Alçak seviye çıkış açık bir boru ucu ya da yönlendirmeli bir nozul olabilir; sıkı ve düşük hızlı köpük akımını set iç duvarına, gerekirse doğrudan set tabanına verir (5.7.3.5.1). Çıkışlar set duvarı boyunca, gerekiyorsa set içinde de dizilir ve köpüğü set alanına düzgün dağıtır (5.7.3.5.2). Birincil koruma olduklarında aralık çıkış debisine bağlıdır:
- Çıkış başına debi 230 L/dk (60 gpm) ya da daha azsa set alanının hiçbir noktası bir çıkıştan 9 m'den (30 ft) uzak olamaz (5.7.3.5.3.1).
- Çıkış debisi 230 L/dk'yı aşıyorsa çıkışlar arasındaki en büyük uzaklık 18 m'dir (60 ft) (5.7.3.5.3.2).
Tablo 5.7.3.2'ye göre alçak seviye çıkışlarda hidrokarbon için en düşük yoğunluk 4,1 L/dk·m²'dir; süre Sınıf I hidrokarbonda 30, Sınıf II'de 20 dakikadır. Aynı tabloda sete köpük atan monitörlerin yoğunluğu 6,5 L/dk·m²'ye çıkar, süreler aynıdır. Monitörler setin dışına konur (5.7.3.5.4). Akım sıkı ve yüksek hızlıysa doğrudan yanan sıvıya dalmasın diye set duvarlarına, tank yüzeyine ya da başka bir yapıya yöneltilir (5.7.3.5.4.2). Set, döküntü ve yükleme rampası ayrıntısı NFPA 11 set, döküntü ve yükleme rampası yazısındadır.
Monitör ve el hattı: dışarıdan atılan köpük
Monitör ve el hattı tanka bağlı değildir; köpük havadan atılır ve bir kısmı rüzgârla kaybolur. Bu yüzden hesapta rüzgâr ve ortam kayıpları dikkate alınır, uygulama yoğunluğuna en az 1,5'lik ek bir katsayı uygulanır (5.2.4.2.1.1, 5.2.4.2.1.2). Sabit tavanlı hidrokarbon tankında Tablo 5.2.4.2.2 6,5 L/dk·m² ve 50 ya da 65 dakika verir. Monitör koni tavanlı tankta ancak 4 saat içinde devreye alınabilen bir sistemin parçasıysa, risk değerlendirmesi ve olay öncesi plan tamamsa ve yetkili makam onaylarsa birincil koruma olabilir (5.2.4.1.1). El hattı, çapı 9 m'yi ya da yüksekliği 6,1 m'yi aşan sabit tavanlı tankta birincil koruma olamaz (5.2.4.1.2). Ayrıntı: tamamlayıcı köpük hortumu ve monitörler.
Karşılaştırma
| Çıkış | Nerede | Köpük yüzeye nasıl ulaşır | Belirleyici değerler | Madde |
|---|---|---|---|---|
| Tip II sabit çıkış (sabit tavan) | Kabuk tepesi | Yüzeye bırakılır, sınırlı dalma | 4,1 L/dk·m²; 30 / 55 dk; adet Tablo 5.2.5.2.1; kırılgan buhar contası | 5.2.5 |
| Yüzey altı | Dibe yakın, en yüksek su seviyesinin en az 300 mm üstü | Yakıt katmanından yükselir | Hız ≤ 3 m/s (IB), ≤ 6 m/s (diğer); yol ≤ 30 m; 4,1–8,1 L/dk·m² | 5.2.6 |
| Yarı yüzey altı | Dipteki kap ve yüzer hortum | Hortumla doğrudan yüzeye | Listeli ya da onaylı ekipman | 5.2.7 |
| Yüzer tavan conta çıkışı | Kabuk tepesinin üstü ya da tavan çevresi | Köpük setiyle sınırlanan conta halkasına | 12,2 L/dk·m²; 20 dk; aralık 12,2 / 24,4 m; kırılgan conta yok | 5.3.5 |
| Alçak seviye çıkış | Set duvarı boyunca, gerekirse set içinde | Set iç duvarından tabana yayılır | 4,1 L/dk·m²; 30 / 20 dk; 9 m erişim ya da 18 m aralık | 5.7.3.5 |
| Monitör / el hattı | Tank ya da set dışı | Havadan atılır, duvara yöneltilir | En az 1,5 ek katsayı; sabit tavanda 6,5 L/dk·m², 50 / 65 dk | 5.2.4, 5.7.3.5.4 |
Seçilen çıkışın yoğunluk ve süresini tank çapı ve sıvı sınıfıyla denemek için NFPA 11 tasarım kriteri hesabını kullanabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
NFPA 11'de Tip I ve Tip II köpük çıkışı arasındaki fark nedir?
Tip I çıkış köpüğü sıvı yüzeyine yönlendirerek iletir ve köpüğün dalmasını, yüzeyin çalkalanmasını azaltmayı amaçlar (3.3.3.2). Tip II çıkış köpüğü yanan yüzeye bırakır; köpük kısmen dalar, yakıt yüzeyi sınırlı ölçüde çalkalanır (3.3.3.3). Sabit tavanlı tank tabloları Tip II çıkışa göre verilir (Tablo 5.2.5.2.2).
Köpük odası ile sabit köpük boşaltma çıkışı aynı şey mi?
Evet. NFPA 11-2024 'köpük odası' (foam chamber) terimini ayrıca tanımlamaz, okuru sabit köpük boşaltma çıkışı tanımına yönlendirir (3.3.10, 3.3.3.1).
Yüzey altı enjeksiyonda köpük hızı sınırı nedir?
Tank içeriğine giriş noktasında köpük hızı Sınıf IB sıvılarda 3 m/s'yi (10 ft/s), diğer sınıflarda 6 m/s'yi (20 ft/s) geçemez. Daha yüksek hız ancak gerçek testlerle yeterliliği kanıtlanırsa kabul edilir (5.2.6.2.3).
Yüzer tavan conta korumasındaki çıkışa buhar contası takılır mı?
Hayır. Conta üstü yöntemde sabit köpük çıkışlarına kırılgan buhar contası takılmaz (5.3.5.2.3). Kırılgan conta sabit tavanlı tank çıkışları için istenir (5.2.5.1.5).
Set içinde alçak seviye köpük çıkışları hangi aralıkla konur?
Çıkış başına debi 230 L/dk ya da daha azsa set alanının hiçbir noktası bir çıkıştan 9 m'den uzak olamaz (5.7.3.5.3.1). Debi 230 L/dk'yı aşıyorsa çıkışlar arası en büyük uzaklık 18 m'dir (5.7.3.5.3.2).

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı
SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.
SprinkCalc'i App Store'dan indir
MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü
MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.
MEP Calc'i App Store'dan indirNFPA 11, Standard for Low-, Medium-, and High-Expansion Foam, 2024: 3.3.3–3.3.3.4, 3.3.10, 3.3.14 (s. 11-10, 11-11); 3.3.19, 3.3.23–3.3.25, 3.3.31 (s. 11-12); 5.2, 5.2.3 (s. 11-18); 5.2.4.1–5.2.4.2, Tablo 5.2.4.2.2, 5.2.5.1 (s. 11-19); Tablo 5.2.5.2.1, 5.2.6.1–5.2.6.4 (s. 11-20); Tablo 5.2.6.2.8, Tablo 5.2.6.5.1, 5.2.7 (s. 11-21); 5.3.5.1–5.3.5.2.3, Tablo 5.3.5.3.1 (s. 11-23); Tablo 5.7.3.2, 5.7.3.5 (s. 11-28). Değerler standardın PDF sayfa görüntülerinden okunmuştur. Bağlayıcı metin standardın kendisi ve yetkili makamın kararıdır.