NFPA 11-2024 Bölüm 7, orta ve yüksek genleşmeli köpük sistemlerinin ortak kurallarını, daldırma (total flooding) sistemlerini, yerel uygulamayı, LNG uygulamalarını ve taşınabilir köpük jeneratörlerini bir arada düzenler. Yüksek genleşmeyle daldırmanın derinlik, süre ve debi hesabını NFPA 11 Yüksek Genleşmeli Köpük yazısında anlattık. Bu yazı bölümün geri kalanını ele alır: ortak kurallar ve personel güvenliği, orta genleşmenin neden testle tasarlandığı, yerel uygulama ve taşınabilir jeneratörler.
Madde numaraları ve sayılar NFPA 11-2024'ten, PDF sayfa görüntüsünden okunmuştur. Ek A metni açıklayıcıdır ve öyle belirtilmiştir.
Genleşme oranı: düşük, orta, yüksek
Genleşme, oluşan köpüğün hacminin onu üreten çözeltinin hacmine oranıdır (3.3.5); 100:1 genleşmede 1 litre çözelti 100 litre köpük verir. Bölüm 3'ün tanımları aralığı dolaylı verir: orta ve yüksek genleşme konsantresi özel ekipmanda 20:1 ile yaklaşık 1000:1 arası köpük üretir (3.3.11.6); aspiratör tipi jeneratörler genellikle en çok 250:1 verir (3.3.13.1); fanlı (blower) tipte çözelti, içinden fan havası geçen eleklere püskürtülür (3.3.13.2). Üç aralığın sınırlarını Ek A açıkça yazar:
| Aralık | Genleşme | NFPA 11'de |
|---|---|---|
| Düşük | 20'ye kadar | Bölüm 7'nin dışında; bölüm yalnız orta ve yüksek genleşmeyi kapsar (7.1) |
| Orta | 20 ile 200 arası | Bölüm 7; derinlik, debi ve miktar testle belirlenir |
| Yüksek | 200 ile yaklaşık 1000 arası | Bölüm 7; daldırma kuralları 7.12, LNG yalnız yüksek genleşmeyle (7.3) |
Aralıklar: Ek A, A.3.3.9 (açıklayıcı).
Kullanım ve sınırlar (7.2–7.5)
Orta ve yüksek genleşmeli köpüğün tehlike türüne uygunluğu özel olarak değerlendirilir (7.2.1). Korunabilecek tehlikeler sıradan yanıcı maddeler, yanıcı sıvılar, bu ikisinin birleşimi ve yalnız yüksek genleşmeyle sıvılaştırılmış doğal gazdır (7.3); tehlikenin suya duyarlılığı da ayrıca değerlendirilir (7.3.1). Testleri de kapsayan bir bileşen değerlendirmesi uygunluk göstermedikçe selüloz nitrat gibi oksijen veren kimyasallarda, enerjili ve korumasız elektrik ekipmanında, suyla tepkimeye giren metal ve maddelerde ve sıvılaştırılmış yanıcı gazda kullanılmaz (7.3.2).
Standart üç sistem tipi tanır: daldırma, yerel uygulama ve taşınabilir köpük jeneratörleri (7.4). Aynı konsantre ve su beslemesi birden çok tehlikeyi koruyabilir; ama yetkili makam iki tehlikenin yakınlıkları nedeniyle birlikte yanabileceğini düşünürse her biri ayrı sistemle korunur ya da sistem hepsine aynı anda boşaltacak biçimde düzenlenir (7.5).
Personel güvenliği (7.6)
- Tahliye: Tesisteki kişiler sistemin devreye girmesi, acil durdurma ve tahliye konusunda bilgilendirilir; sistem çalışınca tesisi terk edip önceden belirlenen noktada toplanır ve sayım yapılır (7.6.1). Mümkünse boşaltma noktaları çıkışlara göre tahliyeyi kolaylaştıracak biçimde yerleştirilir (7.6.2).
- Kurtarma: Mahsur kalan varsa köpükle dolu alana yalnız tam kişisel koruyucu donanımlı ve solunum cihazlı, eğitimli kurtarma ekibi girer (7.6.3.1). Kapılar tamamen açılır, kaba su ile endüstriyel silikon esaslı köpük kırıcı birlikte uygulanır; jeneratörler yalnız su ile çalışarak köpüğün dağılmasına yardım eder (7.6.3.2, 7.6.3.2.1). Ekip düz hatlar boyunca arama çubuklarıyla ilerler ve birbirini gözden kaybetmez (7.6.3.3, 7.6.3.3.1).
- Ek A'nın uyarısı: Köpükle dolu bir uçak hangarındaki arama için can halatı önerilmez, çünkü köpüğün altındaki engellere dolanabilir; köpük ortamında termal kameralar kazazedeyi bulmakta etkisizdir (A.7.6.3, Ek A açıklayıcı).
Elektrik açıklıkları: Bütün sistem bileşenleri canlı iletkenlerden Tablo 7.6.4.1'deki en küçük açıklıkta durur (7.6.4.1). Tablo 1000 m (3281 ft) ve altı rakım içindir; bunun üstünde her 100 m (328 ft) için açıklık yüzde 1 artar (7.6.4.2, 7.6.4.2.1). 161 kV'un üstünde açıklık nominal gerilime göre değil, tasarım BIL değerine göre alınır (7.6.4.2.3).
| Nominal hat gerilimi | Tasarım BIL | En küçük açıklık |
|---|---|---|
| 15 kV'a kadar | 110 kV | 178 mm (7 in.) |
| 34,5 kV | 200 kV | 330 mm (13 in.) |
| 115 kV | 550 kV | 940 mm (37 in.) |
| 161 kV | 750 kV | 1321 mm (52 in.) |
Tablo 7.6.4.1'den seçilmiş satırlar; tablonun tamamı 500–700 kV'a kadar gider.
İşletme, kontrol ve ekipman (7.7–7.11)
- Algılama: Sabit sistemlerde otomatik algılama kullanılır; yetkili makam onaylarsa kaldırılabilir (7.7.1.1, 7.7.1.1.1). Isı, duman ya da alev algılayan listeli ya da onaylı cihazlar NFPA 72'ye göre kurulur (7.7.1.2); elektrikli algılamanın güç kaynağı korunan alanın beslemesinden bağımsızdır (7.7.1.4.1).
- Denetim ve alarm: Algılama ve devreye alma ekipmanındaki arıza hemen, tercihen sürekli insan bulunan bir yerde belli olur (7.7.2). Sesli alarmlar sistemin çalıştığını ve denetlenen cihazın arızasını bildirir; personele tehlike varsa boşaltmadan önce yeterli uyarı verilir; arıza alarmı çalışma alarmından ayırt edilebilir (7.7.3).
- İşletme cihazları: Elektrikle çalışan sistemin güç kaynağı NFPA 20'deki yangın pompası devresi kadar güvenilirdir (7.7.4.1.3). El kumandaları yangın sırasında da erişilebilirdir ve sistemi otomatik kumandayla aynı ölçüde çalıştırır (7.7.4.4, 7.7.4.4.2); otomatik ekipmanın bağımsız, tercihen mekanik bir acil el kumandası vardır (7.7.4.5, 7.7.4.5.2). Kapı ve pencere kapayıcılar, havalandırma açıcılar ve elektrik kesme düzenleri sistemin parçasıdır ve onunla aynı anda çalışır (7.7.4.6).
- Konsantre: Ekipmanla birlikte listelenmiş olur; niteliği testle belirlenir (7.8.1).
- Hava beslemesi: İçerideki havanın kullanılabileceğini gösteren veri yoksa köpük, tehlike alanının dışından alınan havayla üretilir. Böyle bir veri, karşılaşılacak yanma ürünlerine özgü olur ve yangın testleri gerektiriyorsa 7.12.8'deki hızları artırma katsayılarını verir (7.9.1, 7.9.2). Yangın alanının tahliye açıklıkları, yanma ürünlerinin jeneratör hava girişine dönmesini önleyecek yerdedir (7.9.3).
- Jeneratör yeri: Muayene ve bakım kolay, koruma kesintisi en az olacak biçimde yerleştirilir (7.10.1). Tehlikeye olabildiğince yakındır ama yangına ya da patlamaya aşırı maruz kalmaz; tehlike alanının içindekiler yangın süresince dayanacak biçimde listeli ya da yalıtım, su spreyi, sprinkler gibi bir yöntemle korunmuştur. Bazı uygulamalarda yangın testlerine dayanarak koruma yerine ek jeneratör konabilir (7.10.2).
- Dağıtım: Boru ve fittingler Bölüm 4'e uyar (7.11.1); su vanasının akış yukarısında listeli bir süzgeç bulunur (7.11.2.1). Kanal kapakları hızlı açılır, kanaldan geçen gerçek köpük debisi testle ya da yetkili makamın kabul ettiği yöntemle bulunur (7.11.3).
Orta genleşme: sayılar neden testten gelir?
Yüksek genleşmede daldırma için standart bir derinlik kuralı, bir süre tablosu ve bir debi formülü verir. Orta genleşmede ise üç büyüklüğün üçü de teste bırakılmıştır:
| Büyüklük | Yüksek genleşme (daldırma) | Orta genleşme |
|---|---|---|
| Tehlike üstündeki derinlik | En yüksek tehlikenin en az 1,1 katı, her durumda tehlikenin en az 600 mm (24 in.) üstü (7.12.5.2.1.1) | Genleşmeye göre değişir, testle belirlenir (7.12.5.2.2) |
| Boşaltma hızı | R = (V/T + RS) × CN × CL (7.12.8.2.3.1) | Testle belirlenir (7.12.8.1) |
| Konsantre ve su miktarı | 25 dk çalışma ya da daldırma hacminin 4 katı, hangisi azsa; en az 15 dk (7.12.9.1) | Bağımsız bir test laboratuvarının geliştirdiği testlerle (7.12.9.2) |
Yani orta genleşmeli bir daldırma sistemi yalnız standarttan hesaplanamaz; tasarım, ekipman için yapılmış testlerin sonuçlarına dayanır. Yüksek genleşmede hesap adımları için Yüksek Genleşmeli Köpük Hesabı kullanılabilir.
Yerel uygulama (7.13)
Yerel uygulama sistemi, borulu konsantre ve su beslemesi olan sabit jeneratörlerden oluşur ve köpüğü doğrudan yangının ya da döküntünün üstüne boşaltır (7.13.1.1). Tehlike tamamen kapalı değilse yanıcı sıvı, LNG ve sıradan A sınıfı yanıcı yangınlarının söndürülmesi ya da kontrolü için kullanılabilir; bütün binayı doldurmanın pratik olmadığı çok katlı ya da üç boyutlu tehlikelerde tehlike ayrıca bir çevreleme düzeniyle donatılır (7.13.1.2). Ek A, bu sistemlerin en çok kenarlı döküntü alanları, açık tanklar, süzme tezgâhları, çukurlar ve kanallar gibi esasen düz yüzeylere uygun olduğunu belirtir (A.7.13.1.2, Ek A açıklayıcı).
- Tehlikenin sınırı: Yangının yayılabileceği ya da gelebileceği bütün alanlar tehlikeye dahildir (7.13.3.1).
- Yer ve hava etkisi: Kapalı alanda, yarı korunaklı yerde ya da tamamen açıkta kullanılabilir; rüzgâr ve diğer hava etkileri için pay bırakılır (7.13.3.2). Ek A'ya göre sıradan metal pencere telinden çitler köpüğü korunan alanda tutmakta etkili olmuştur (A.7.13.3.2, Ek A açıklayıcı).
- Derinlik ve süre: Yanıcı sıvı ve katılarda köpük, tehlikeyi 2 dakika içinde en az 600 mm (24 in.) derinlikte örtecek hızda boşaltılır (7.13.3.3.1). Bu, ortalama en az 0,3 m/dk yükselme demektir.
- Miktar: Konsantre ve su tüm sistemin en az 12 dakika sürekli çalışmasına yeter (7.13.3.3.2.1); rezerv 7.12.9'a göre ayrıca bulunur (7.13.3.3.2.2).
- Düzen: Ağızlar tehlikeyi oluşturan bütün alanlara köpük ulaştırır; yerden yükseltilmiş parçalara da köpük ulaşır ve gereken derinlikte kalır (7.13.3.3.3).
Basit bir aritmetik örnek: 5 m × 4 m'lik kenarlı bir döküntü alanında 600 mm köpük 20 × 0,6 = 12 m³ eder; bu hacmin 2 dakikada birikmesi, hiçbir kayıp hesaba katılmadan en az 6 m³/dk net köpük demektir. Standart yerel uygulama için daldırmadaki gibi çökme ya da sızıntı katsayısı vermez; rüzgâr ve köpük kaybı payı tasarımcının ve testin işidir. LNG için yerel uygulamanın ayrı bir kısmı vardır: birim alan başına hız testle belirlenir ve analizde belirlenen süre içinde ışımada açık ve sürekli bir azalma sağlamalıdır (7.14.2.1).
Taşınabilir köpük jeneratörleri (7.15)
Taşınabilir köpük jeneratörü, elle çalıştırılan ve taşınabilen bir jeneratörün hortumla ya da boru ve hortumla su ve konsantre beslemesine bağlanmasından oluşur (7.15.1.1.1). Oranlama ekipmanı jeneratörle tümleşik ya da ayrı olabilir; her birime ayrı konsantre konabilir ya da çözelti merkezi oranlama ekipmanından borulanabilir (7.15.1.1.2, 7.15.1.1.3). Yalnız listeli ya da onaylı ekipman kullanılır ve bu cihazlar bölümdeki bütün tehlikelerde kullanılabilir (7.15.1.2.2, 7.15.2).
| Konu | Kural | Madde |
|---|---|---|
| Ön bağlantılı cihaz | Erişilebilir yerde, en uzak tehlikeye ulaşacak hortumla | 7.15.3.1 |
| Konsantre | Hemen kullanılacak biçimde erişilebilir | 7.15.3.2 |
| Jeneratörün yeri | Tehlikeye maruz kalmayacak yerde | 7.15.3.3 |
| Ön bağlantısız cihaz | Bütün tanımlı tehlikelere hemen taşınacak düzende | 7.15.3.4 |
| Debi ve süre | Tehlikenin türüne ve olası büyüklüğüne göre; tehlike tanımlıysa Bölüm 7'nin ilgili şartları | 7.15.4.1.1, 7.15.4.1.2 |
| Eşzamanlı kullanım | Aynı anda fiziksel olarak kullanılabilecek en çok cihaza yetecek konsantre ve su | 7.15.4.1.3 |
| Hortum | NFPA 1961'e uyan listeli astarlı hortum; çap ve boy tüm sistemin hidroliğine göre; hemen kullanıma hazır ve hava koşullarından korunarak saklanır | 7.15.5.1 |
| Elektrik | Kablolar dayanıklı, su geçirmez ve topraklama iletkenli; bağlantı elemanları su geçirmez | 7.15.5.2 |
| Eğitim | Kullanıcılar ekipmanda ve yangınla mücadele tekniklerinde eğitilir | 7.15.6 |
Ek A'ya göre taşınabilir jeneratörle söndürmenin başarısı kullananın kişisel becerisine ve tekniğine bağlıdır (A.7.15.6, Ek A açıklayıcı). Konsantre stoku ve rezerv için NFPA 11 Konsantre Stoku ve Oranlama, kabul testleri için NFPA 11 Kabul Testleri yazılarına bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Orta genleşmede yüksek genleşmenin 1,1 kat ve 600 mm kuralını ya da daldırma formülünü kullanmak; orta genleşmede derinlik, debi ve miktar testten gelir.
- Jeneratör hava girişini veri olmadan tehlike alanının içinden ya da duman tahliyesinin yakınından almak (7.9.1, 7.9.3).
- Yerel uygulamada 600 mm'yi tutturup 2 dakika sınırını ya da 12 dakikalık beslemeyi atlamak (7.13.3.3).
- Taşınabilir cihazlarda konsantre ve suyu tek cihaza göre hesaplamak (7.15.4.1.3).
Sık Sorulan Sorular
Orta genleşmeli köpük hangi oran aralığıdır?
Ek A'ya (açıklayıcı) göre 20 ile 200 arası; düşük genleşme 20'ye kadar, yüksek genleşme 200'den yaklaşık 1000'e kadardır (A.3.3.9). Bölüm 3, orta ve yüksek genleşme konsantresini 20:1 ile yaklaşık 1000:1 arası köpük üreten konsantre olarak tanımlar (3.3.11.6).
Orta genleşmede köpük derinliği ve debisi nasıl bulunur?
Testle. Derinlik genleşmeye göre değişir ve testle belirlenir (7.12.5.2.2), boşaltma hızı testle belirlenir (7.12.8.1), konsantre ve su miktarı bağımsız bir test laboratuvarının geliştirdiği testlerle belirlenir (7.12.9.2).
Yerel uygulamada köpük ne kadar sürede ne kadar yükselmeli?
Tehlikeyi 2 dakika içinde en az 600 mm (24 in.) örtmeli (7.13.3.3.1). Konsantre ve su en az 12 dakikalık çalışmaya yeter (7.13.3.3.2.1), rezerv 7.12.9'a göre ayrıca bulunur.
Köpükle dolan alana kurtarma için kim girer?
Yalnız tam kişisel koruyucu donanımlı ve solunum cihazlı, eğitimli kurtarma ekibi. Kapılar açılır, kaba su ve silikon esaslı köpük kırıcı birlikte kullanılır, jeneratörler yalnız su ile çalışır; ekip düz hatlarla arar ve birbirini gözden kaybetmez (7.6.3).
Taşınabilir köpük jeneratörlerinde konsantre ve su nasıl boyutlanır?
Tehlikenin türüne ve olası büyüklüğüne göre (7.15.4.1.1). Birden çok cihaz aynı anda kullanılabiliyorsa, fiziksel olarak aynı anda kullanılabilecek en çok cihaza yetecek konsantre ve su erişilebilir olmalıdır (7.15.4.1.3).

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı
SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.
SprinkCalc'i App Store'dan indir
MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü
MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.
MEP Calc'i App Store'dan indirNFPA 11, Standard for Low-, Medium-, and High-Expansion Foam, 2024 baskısı: 3.3.5 (s. 11-10); 3.3.11.6, 3.3.13 (s. 11-11); 7.1–7.6.2 (s. 11-36); 7.6.3–7.7.3, Tablo 7.6.4.1 (s. 11-37); 7.7.4–7.11 (s. 11-38); 7.12.5 (s. 11-39); 7.12.8, 7.12.9 (s. 11-40); 7.13, 7.14.1–7.14.3.2 (s. 11-41); 7.15 (s. 11-42); Ek A: A.3.3.9 (s. 11-58, 11-59), A.7.6, A.7.6.3 (s. 11-93), A.7.13.1.2, A.7.13.3.2, A.7.15.6 (s. 11-98). Örnek hesaptaki alan ölçüleri varsayımdır. Bağlayıcı metin standardın kendisi ve yetkili makamın kararıdır.