Akaryakıt, solvent veya uçak yakıtı yangınını saf suyla söndüremezsiniz. Su hidrokarbonun altına iniyor, alev yakıtın üst yüzeyinde rahatça devam ediyor. Rafineri, hangar ve yanıcı sıvı depolarında bu yüzden köpüklü su sprinkler (foam-water sprinkler) sistemi kurulur: köpük konsantresi suya karıştırılıp sprinkler veya spray nozullarından püskürtülür, köpük süresi bitince sistem su vermeye devam eder. Bu sistemlerin kuralları 2021'den beri NFPA 11'in 6. bölümündedir; bu yazı NFPA 11-2024 Bölüm 6'yı madde madde, saha diliyle anlatır.
NFPA 16 Nereye Gitti?
Köpüklü su sprinkler ve spray sistemleri uzun yıllar ayrı bir standartta, NFPA 16'da tarif ediliyordu. NFPA 11'in 2021 baskısında NFPA 16'nın hükümleri yeni bir Bölüm 6 olarak NFPA 11'e taşındı (NFPA 11-2024, "Origin and Development"). Bugün bir şartnamede "NFPA 16" görüyorsanız, karşılığı NFPA 11-2024 Bölüm 6'dır.
Bölüm 6 bir tasarım ve montaj standardıdır; sistemin nerede zorunlu olduğunu söylemez (6.1.1). Zorunluluk NFPA 30 (yanıcı sıvılar) veya NFPA 409 (uçak hangarları) gibi kullanım standartlarından ya da yapı ve yangın yönetmeliklerinden gelir. Kullanım standardı daha sıkı bir yoğunluk, alan veya aralık istiyorsa o geçerlidir (6.5.1.2).
Neden Köpük?
Hidrokarbon yangınında işin özünü üç fizik gerçeği belirliyor:
- Yakıt sudan hafif — su hemen yakıtın altına çöküyor.
- Yanma yakıtın üst yüzeyinde gerçekleşiyor — alevin tepesi örtülmeli.
- Buhar söndükten sonra bile tekrar tutuşabiliyor — yeniden alevlenmeyi (re-ignition) engellemek şart.
Köpük bu üç sorunu tek hamlede çözüyor: yüzeyi kaplıyor, buharı hapsediyor ve oksijeni kesiyor.
Köpük Tipleri
- AFFF (Aqueous Film-Forming Foam): En yaygın tip. %3 ya da %6 konsantre olarak dozlanır. Benzin, motorin, kerosen gibi hidrokarbonlar için standart seçim.
- AR-AFFF (Alcohol Resistant AFFF): Alkol, aseton gibi polar solventler için. Alkole dayanıklı konsantreler genelde %3 ile %10 arası çözeltilerde kullanılır (NFPA 11 A.3.3.11.1).
- Protein köpüğü: Protein hidrolizatı esaslı klasik köpük konsantresi (NFPA 11 3.3.11.7).
- Flor içermeyen köpük (F3, fluorine-free foam): Hidrokarbon yüzey aktif maddelerle, PFAS içermeyecek biçimde formüle edilen sentetik köpük (SFFF; NFPA 11 3.3.11.8). Uygulama oranı için Ek H'ye ve üreticinin önerisine bakılır (6.5.2.2.1.1); seçim ürünün listelemesine göre yapılır.
Suda çözünen ve polar solventlerde NFPA 11-2024 yalnız alkole dayanıklı köpüğe izin verir (6.1.3.4); konsantrenin karışım oranı ve hangi yakıtta kullanılabileceği ürünün listelemesinden gelir.
Nerede İşe Yarar, Nerede Yaramaz?
Sistem iki söndürücüyü (köpük ve su) aynı borudan verdiği için A sınıfı (katı yanıcı) ile B sınıfı (yanıcı sıvı) tehlikenin bir arada olduğu yerlere uygundur (6.1.3.1). Baskın (deluge) tipi köpüklü su sistemi iki boyutlu, yani yayılan sıvı yangınları için uygundur ve üç amaçla kurulabilir (6.1.3.2):
- Söndürme: asıl amaç; yoğunluk, nozul seçimi ve su basıncı buna göre seçilir.
- Önleme: garaj, uçak hangarı, petrokimya veya vernik tesisinde dökülen sıvının üstüne elle köpük verilerek tutuşma önlenir; temizlik bitene kadar köpük örtüsü korur.
- Kontrol ve maruziyet koruması: söndürmenin mümkün olmadığı yerde yanmayı kontrol altında tutmak ve komşu yangından gelen ısıyı azaltmak.
Köpüğün etkili olmadığı yangınlar da standartta açıkça yazılıdır (6.1.3.3): sıvılaştırılmış veya basınçlı gazlar (bütan, propan gibi), suyla şiddetli tepkimeye giren maddeler (metalik sodyum gibi) ve söndürücünün elektriği iletmemesinin öncelikli olduğu elektrikli ekipman yangınları. Suda çözünen ve polar solventlerde (alkol, aseton gibi) yalnız alkole dayanıklı köpük kullanılır (6.1.3.4). Köpük ve köpüklü su akıntısının su kaynaklarını ve arıtmayı kirletme ihtimali de tasarımda değerlendirilir (6.1.3.5).
Sistem Tipleri ve Boşaltma Elemanları
Köpüklü su sistemi ıslak borulu, kuru borulu, baskın (deluge) veya ön tepkili (preaction) olabilir (6.2.2). Tip seçimi boşaltma elemanını ve algılamayı belirler:
| Sistem tipi | Boşaltma elemanı | Algılama ve tetikleme |
|---|---|---|
| Islak, kuru, ön tepkili | Otomatik (kapalı) ve hava emişsiz (non-air-aspirating) sprinkler (6.4.2.3) | Ön tepkilide algılama NFPA 13'e göre (6.4.9.2) |
| Baskın ve spray | Hava emişli köpüklü su sprinkleri ve spray nozulları ya da hava emişsiz standart sprinkler (6.4.2.2) | Algılama NFPA 15'e göre (6.4.9.1); otomatik tetikleme + yardımcı elle tetikleme (6.2.1.1) |
- Algılama ve tetikleme devreleri NFPA 72'ye göre listelenmiş bir panelden izlenir (6.4.9.3).
- Baskın sisteminde konsantre enjeksiyonu, ana su kontrol vanasının açılmasıyla otomatik ya da onunla eş zamanlı başlar (6.5.8.2.1).
- Elle tetikleme düzeni en çok 178 N (40 lbf) çekme kuvveti ve en çok 356 mm (14 in.) hareketle çalışmalıdır (6.5.8.6.2).
- Islak borulu sistem köpüklü su solüsyonuyla önceden doldurulur (preprimed); konsantre üreticisi önermiyor ve yetkili makam onaylıyorsa bu şart aranmaz (6.2.5).
- Tüm bileşenler, konsantre dahil, kullanım amacı için listelenmiş olmalıdır; boşaltma elemanı ile konsantre birlikte kullanım için listelenir (6.4.1.1, 6.4.2.1).
Tasarım Kriterleri
Bölüm 6'nın sayısal çekirdeği kısa bir tabloya sığar. Kullanım standardı daha sıkı bir değer veriyorsa o değer kullanılır.
| Konu | NFPA 11-2024 değeri | Madde |
|---|---|---|
| Tasarım yoğunluğu | Kullanım standardına göre; hiçbir durumda 6,5 mm/dk (0.16 gpm/ft²) altında değil | 6.5.2.2.1 |
| Toplam tasarım alanı (ıslak, kuru, ön tepkili) | 465 m² (5000 ft²); kullanım standardı farklı alan veriyorsa o | 6.5.2.2.2.1 |
| Köpük solüsyonu süresi | 10 dakika: baskın ve spray sistemde tüm sistem alanı, ıslak/kuru/ön tepkilide tasarım alanı üzerinde | 6.5.2.3.1 |
| Süre azaltma | Gerçek boşaltma asgari yoğunluğu aşıyorsa süre orantılı kısaltılabilir, ama en az 7 dakika | 6.5.2.3.2 |
| Köpükten sonra | Sistem elle kapatılana kadar su vermeye devam eder | 6.2.3.2 |
| Sprinkler başına alan | En çok 9,3 m² (100 ft²) | 6.5.6.1 |
| Sprinkler aralığı | Hat üzerinde ve hatlar arasında en çok 3,7 m (12 ft); ana taşıyıcıları 7,6 m (25 ft) aralıklı binalar hariç, sistem yoğunluğu 0,25 ve üstündeyse (madde birim vermez) hatlar arası 3,8 m (12 ft 6 in.) | 6.5.6.1 |
| Sıcaklık derecesi | Tavanda 121–149 °C (250–300 °F); ara seviyede 57–77 °C (135–170 °F), ortam daha yüksek istemedikçe | 6.5.7 |
| Yedek konsantre | Yedek stoğun nasıl sağlanacağı yetkili makamla belirlenir; yedek stok sistem bileşenleriyle kullanım için listelenmiş olmalıdır | 6.2.4 |
Flor içermeyen sentetik köpük (SFFF) kullanılıyorsa uygulama oranı için Ek H'ye ve üreticinin önerisine bakılır (6.5.2.2.1.1). Kullanım standardının örnekleri: uçak hangarı için NFPA 409, yanıcı sıvı depolama ve işleme için NFPA 30. Bu standartlar daha yüksek yoğunluk ya da farklı tasarım alanı isteyebilir.
6,5 mm/dk bir taban değerdir, "tipik oran" değildir. Bu sayfanın eski sürümünde ve sahada dolaşan bazı tablolarda 4,1 mm/dk (0.10 gpm/ft²) gibi daha düşük köpüklü su yoğunlukları geçer. NFPA 11-2024 6.5.2.2.1 köpüklü su sistemi için bunun altına izin vermez.
Örnek Hesap: Islak Borulu Köpüklü Su Sistemi
Taban değerlerle, kullanım standardının daha sıkı bir şey istemediği bir ıslak borulu sistem:
- Solüsyon debisi: 6,5 mm/dk × 465 m² = 3.022,5 L/dk (yaklaşık 800 gpm).
- Köpük solüsyonu hacmi: 3.022,5 L/dk × 10 dk ≈ 30.225 L.
- Konsantre: karışım oranı konsantrenin listelemesinden gelir. %3'lük bir konsantrede 30.225 × 0,03 ≈ 907 L; %6'lıkta yaklaşık 1.814 L. Buna yetkili makamla belirlenen yedek stok (6.2.4) eklenir.
- Gerçek boşaltma: hidrolik hesap sonucunda sistem asgariden fazla su veriyorsa konsantre daha hızlı biter. 6.5.10.2.3 bu yüzden konsantre stoğunun gerçek boşaltmayı 6.5.2.3'teki süre boyunca karşılayabildiğinin hidrolik hesapla gösterilmesini ister.
Sızıntı ve drenaj: Tesiste, beklenen en büyük sıvı dökülmesini, sabit sistemden zemine ulaşan suyu ve hortum akışını güvenle uzaklaştıracak veya tutacak düzen bulunur (6.5.2.6.1). Ek A'daki örnek (A.6.5.2.6.1) bu hacmi şöyle kurar: 6,5 mm/dk × 465 m² + 946 L/dk hortum = 3.969 L/dk; 3.969 L/dk × 60 dk = 238.140 L, artı dökülen sıvının hacmi. Kullanım standardı farklı bir tutma veya drenaj şartı veriyorsa o geçerlidir (6.5.2.6.2).
Tank, havuz ve döküntü senaryolarında konsantre ve su miktarını köpük konsantresi miktarı hesabı ile çıkarabilirsiniz.
Dozajlayıcı (Proportioner) Tipleri
Köpük konsantresini suyla doğru oranda karıştıran ekipman:
- Membranlı tank (bladder tank): Tank sistem suyunun basıncıyla çalışır, köpüğü dakikalar içinde hatta verir. Sahada en sık karşılaşılan çözüm.
- Dengelenmiş basınçlı pompa sistemi (balanced pressure): Ayrı bir pompa konsantreyi basar; büyük sistemler için uygundur.
- Pompa çevresi dozajlama (around-the-pump): Ana pompanın yan hattına konsantre enjekte edilir; orta boyutlu sistemlerde tercih edilir.
- Hat üstü dozajlayıcı (inline eductor): Küçük tesislerde işe yarar; basınç kaybı yüksektir.
Konsantre Tarafı: Boru, Süzgeç ve Bağlantılar
Oranlama sistemi NFPA 11 Kısım 4.5'e, konsantre pompaları Kısım 4.6'ya, pompa sürücülerinin besleme ve kontrol panoları NFPA 20 ve NFPA 70'e göre kurulur (6.5.2.4). Sahada en çok hata yapılan ayrıntılar şunlar:
- Konsantre borusu: pirinç, bronz, paslanmaz çelik ya da üreticinin uyumluluk belgesi ve yetkili makam onayı olan başka bir malzeme (6.4.7.2.1). Karbon çelik kullanılmaz (6.4.7.2.2), konsantre taşıyan boru galvanizli olmaz (6.4.7.2.3).
- Uzun konsantre hatları: yeraltından geçen hatlar ya da yer üstünde 15 m'yi (50 ft) aşan hatlar dolu tutulur ve sızdırmazlığı denetlenebilir olur (6.5.2.5.1). Hat ve bileşenler konsantrenin depolama sıcaklığı sınırları içinde kalır (6.5.2.5.2).
- Konsantre süzgeci: uygun boyda listelenmiş süzgeç yoksa açık sepet alanı giriş borusu kesitinin en az 10 katı olan süzgeç kullanılır; delikler sistemdeki en küçük ağızdan büyük, 3 mm'den küçük olmaz (6.4.8). Süzgeç, sistem boşaltırken de temizlenebilecek şekilde erişilebilir yerdedir (6.5.5).
- Test bağlantısı: hem oranlayıcının düşük debisini hem de beklenen en büyük debiyi geçirebilecek boyutta seçilir (6.4.10). Yalnız en büyük debiye göre seçilen test hattı, oranlayıcının alt sınırını sınamayı imkânsız kılar.
- İtfaiye bağlantısı: gerekiyorsa oranlayıcının besleme tarafına konur (6.5.9.1). Kurulumdan önce aşırı basınç, oranlamanın bozulması ve solüsyonun seyrelmesi değerlendirilir (6.5.9.2) ve bağlantıya köpüklü su sistemini besleyen bir bağlantı olduğunu, tasarım basıncının üstünde basılmaması gerektiğini belirten levha konur (6.5.9.3).
- Ekipman yeri: konsantre tankı, oranlayıcı, pompalar ve kontrol vanaları korunan tehlikeye olabildiğince yakın ama yangından etkilenmeyecek yerde olur (6.5.3).
Hidrolik Hesap
Su ve köpük solüsyonu taşıyan borular NFPA 13'e göre, su taşıyormuş gibi hesaplanır (6.5.10.1.3, 6.5.10.2.5). Bölüm 6'nın kendine özgü kuralları:
- Baskın sistem: köpük ve su dağılımı düzgün olacak şekilde boru çapları ayarlanır; bir sprinkler veya nozulun debisi belirtilen değerin en çok %20 üstüne çıkabilir (6.5.10.1.1.1).
- Islak, kuru ve ön tepkili sistem: iki hesap yapılır: hidrolik olarak en elverişsiz alan ve en elverişli tasarım alanı, ikisi de mevcut su beslemesiyle dengelenir (6.5.10.2.2). En elverişli alan daha çok su, dolayısıyla daha çok konsantre çeker; konsantre stoğu bu hesaba göre denetlenir (6.5.10.2.3).
- Konsantre borusu: sürtünme kaybı Darcy-Weisbach ile hesaplanır. Reynolds sayısında konsantrenin gerçek yoğunluğu, viskozitede ise beklenen en düşük depolama sıcaklığındaki gerçek viskozitesi kullanılır (6.5.10.1.4). Alkole dayanıklı konsantrede sürtünme özellikleri üreticiden alınır (6.5.10.1.4.4, 6.5.10.3.2).
- Hazen-Williams C katsayıları standarttaki Tablo 6.5.10.1.5'ten alınır (6.5.10.1.5, 6.5.10.2.6).
Yedek Sprinkler Dolabı
Köpüklü su sistemlerinde de NFPA 13'teki yedek sprinkler kuralı aynen geçerlidir (6.4.11): tesiste 300'den az sprinkler varsa en az 6, 300–1000 arasında en az 12, 1000'den fazlaysa en az 24 yedek sprinkler; her sprinkler tipi için bir anahtar ve dolapta sprinkler listesi bulunur. Dolabın bulunduğu yerin sıcaklığı, içindeki sprinklerlerin izin verdiği en yüksek tavan sıcaklığını aşmaz.
Test ve Bakım
NFPA 11-2024'te köpüklü su sistemlerinin kabul testleri Kısım 12.9'a, muayene, test ve bakımı Bölüm 13'e bağlıdır (6.6, 6.7). Aşağıdaki maddeler sahadaki genel uygulamadır; sıklıklar için yürürlükteki baskıyla teyit edin.
- Yıllık köpük konsantresi testi: numune üreticiye ya da onaylı bir laboratuvara gönderilir (NFPA 25-2026 11.3.1.1, 11.3.1.2).
- Dozajlayıcı akış testi yılda bir (NFPA 25-2026 11.3.2 ve Tablo 11.1.1.2).
- Köpüklü su sisteminin tam işletme testi yılda bir (NFPA 25-2026 11.3.10.2 ve Tablo 11.1.1.2); köpüklü su deluge sistemlerinde tam debili boşaltma köpük yerine suyla yapılabilir (11.3.10.2.3).
- PFAS yasağı sonrası eski stok konsantreler özel atık kategorisine giriyor; normal yollarla bertaraf edilemez.
PFAS Dönüşümü
2024'te Avrupa'da AFFF, PFAS içeriği nedeniyle yasaklandı. Türkiye'de henüz aktif bir yasak yok ama geçiş süreci sessiz sedasız başladı. Eski sistemlerde üç iş öne çıkar:
- F3 (flor içermeyen) konsantreye dönüşüm.
- Eski konsantrenin güvenli imhası — sahada yakarak çözme yok; yüksek sıcaklık özel tesis gerekiyor.
- Ekipman temizliği: vana ve boru iç yüzeyindeki PFAS kalıntısı bile sorun oluyor.
Sık Yapılan Hatalar
- 6,5 mm/dk'nın altında yoğunluk. Eski tablolardan alınan 4,1 mm/dk gibi değerler 6.5.2.2.1'i karşılamaz.
- Tek hidrolik hesap. Islak, kuru ve ön tepkili sistemde en elverişli alan hesabı yapılmayınca konsantrenin 10 dakikaya yetip yetmediği bilinmez.
- Karbon çelik veya galvanizli konsantre hattı. 6.4.7.2.2 ve 6.4.7.2.3 ikisini de yasaklar.
- Test hattının yalnız en büyük debiye göre seçilmesi. Oranlayıcının düşük debideki doğruluğu sınanamaz.
- Polar solvent alanında alkole dayanıklı olmayan köpük. 6.1.3.4 yalnız alkole dayanıklı köpüğe izin verir.
- Drenaj ve tutma hacminin unutulması. Dökülen sıvı, sprinkler suyu ve hortum akışı birlikte yönetilmelidir (6.5.2.6.1).
- "NFPA 16'ya göre" yazılmış şartname. Yürürlükteki karşılığı NFPA 11-2024 Bölüm 6'dır; baskı yılı şartnamede açıkça yazılmalıdır.
Sonuç
Köpüklü su sprinkler sistemi, hidrokarbon yangın mühendisliğinin ana aracı. Sprinkler, oranlayıcı, konsantre ve pompa ancak birlikte doğru hesaplandığında işe yarar: 6,5 mm/dk taban yoğunluk, 465 m² alan, 10 dakika köpük ve en elverişli alan için ikinci hidrolik hesap. PFAS dönüşümü sektörü kökten değiştiriyor; F3 geçişi ciddi yatırım istese de çevresel olarak zorunluluk haline geldi. Türkiye'de büyük hangar ve rafineri sahipleri bu geçişi planlama masasına çoktan yatırdı.
Sık Sorulan Sorular
NFPA 16 hâlâ yürürlükte mi?
Hayır. Köpüklü su sprinkler ve spray sistemlerinin hükümleri NFPA 11'in 2021 baskısında yeni Bölüm 6 olarak NFPA 11'e taşındı. Güncel karşılığı NFPA 11-2024 Bölüm 6'dır.
Köpüklü su sprinkler sisteminde en düşük yoğunluk nedir?
NFPA 11-2024 6.5.2.2.1'e göre yoğunluk kullanım standardından gelir ama hiçbir durumda 6,5 mm/dk (0.16 gpm/ft²) altında olamaz. Islak, kuru ve ön tepkili sistemde toplam tasarım alanı 465 m² (5000 ft²) alınır.
Köpük ne kadar süre verilir?
Köpük solüsyonu 10 dakika verilir: baskın ve spray sistemde tüm sistem alanında, ıslak, kuru ve ön tepkili sistemde tasarım alanında (6.5.2.3.1). Gerçek boşaltma asgari yoğunluğu aşıyorsa süre orantılı kısaltılabilir ama 7 dakikanın altına inemez. Köpükten sonra sistem elle kapatılana kadar su verir.
AFFF ile AR-AFFF köpük arasındaki fark nedir?
AFFF benzin, motorin, kerosen gibi hidrokarbonlar için kullanılır. AR-AFFF alkole dayanıklı köpüktür; alkol ve aseton gibi polar solventlerde kullanılır. NFPA 11-2024 6.1.3.4'e göre suda çözünen ve polar solvent yangınlarında yalnız alkole dayanıklı köpük kullanılabilir; karışım oranı ürünün listelemesinden gelir.

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı
SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.
SprinkCalc'i App Store'dan indir
MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü
Sprinkler, yangın pompası ve temiz gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 110+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.
MEP Calc'i App Store'dan indirTemel referans: NFPA 11-2024, Bölüm 6 (Low-Expansion Foam Sprinkler and Spray Systems) ve Ek A (A.6.5.2.6.1). Bölüm 6, 2021 baskısına kadar ayrı bir standart olan NFPA 16'nın hükümlerini içerir. Kullanım standartları: NFPA 30 (yanıcı sıvılar), NFPA 409 (uçak hangarları); boru hidroliği ve alarm için NFPA 13, algılama için NFPA 15 ve NFPA 72. İlgili yazılar: baskın (deluge) sistem tasarımı, köpük sistemi tasarım rehberi, AFFF'den F3'e köpük dönüşümü, yüzer tavanlı tank koruması.