FM Global DS 2-0: Otomatik Sprinkler Tesisat Saha Rehberi

İzmit'te bir üretim tesisinde sprinkler projesi NFPA 13 hafif tehlike kabulüyle çizilmişti. Sigorta denetçisi üretim hattını FM DS 3-26 Tablo 2.2.2 ve Ek C örneklerine göre HC-2 olarak değerlendirdi; standart sprinklerde sprinkler başına izin verilen alan HC-1 için 20,9 m² iken HC-2'de 12,1 m²'ye düşer (FM DS 2-0 Tablo 2.5.2.3.1.1(a) ve (b), 9,1 m'ye kadar tavan). Sonuç: yüzlerce sprinkler eklendi, hidrolik hesap yeniden yapıldı. Bu yazı FM DS 2-0'ın (October 2021, Interim Revision April 2025) saha pratiğini özetler; NFPA 13 ile aynı dili konuşur ama bazı kritik kararları farklı verir.

FM Approved Bileşenler (Madde 2.1.4)

DS 2-0 Madde 2.1.4.1'in temel kuralı: yalnız yeni ve, mevcut olduğu yerde, FM Approved sprinkler sistemi bileşenleri kullanılır; her bileşen Onay Kılavuzu'ndaki (Approval Guide) listelemesine uygun uygulanır (2.1.4.2). NFPA 13 listelenmiş bileşeni kabul ederken sigortacı FM Approved olmayan ürünü denetimde reddedebilir; bu yüzden tedarik listesi FM Approval Guide'da bulunan ürünlerle sınırlanmalıdır.

• Sprinkler: K faktörü, tepki tipi (RTI), anma sıcaklığı ve kapsama tipi FM Approved listelemesine uygun
• Boru: sistem tipine göre siyah çelik veya iç oksidasyona dayanıklı çelik (2.4.1.1.2); metalik olmayan boru yalnız 2.4.1.3 koşullarıyla
• Bağlantılar: dişli, kaynaklı veya kanallı (FM Approved kuplörle)
• Askılar ve bağlantı elemanları: FM Approved (2.4.3.1.1)
• Vanalar, alarm vanası, kuru borulu sistem vanası: FM Approved listesinden

Tehlike Sınıflandırması (FM DS 3-26 Tablo 2.2.2)

Tehlike kategorileri FM DS 2-0'da değil, FM DS 3-26 (Fire Protection for Nonstorage Occupancies) Tablo 2.2.2'de tanımlanır; DS 2-0 kurulum kurallarını bu kategorilere göre verir. NFPA'nın hafif/orta/yüksek tehlike sınıflarına yakındır ama birebir karşılığı değildir. Tasarım yoğunluğu ve tasarım alanı DS 3-26 Tablo 2.3.1.10'dan alınır; aşağıdaki değerler 9 m'ye kadar tavan ve ıslak sistem içindir:

• HC-1: Hafif yanıcı yük, proseste sınırlı yanıcı; örnekler: konut, ofis, yanmaz malzeme imalatı, hastane. Tasarım: 4 mm/dk × 140 m² (0,1 gpm/ft² × 1500 ft²).
• HC-2: Orta ve sürekli yanıcı yük, sınırlı plastik veya tutuşabilir sıvı; örnekler: makine atölyesi, ahşap işleme, elektronik montaj, perakende, tiyatro, gıda üretimi. Tasarım: 8 mm/dk × 230 m² (0,2 gpm/ft² × 2500 ft²).
• HC-3: Sürekli ve ağır yanıcı yük, daha fazla plastik; örnekler: plastik imalatı, taşıt imalatı ve montajı, matbaa. Tasarım: 12 mm/dk × 230 m² (0,3 gpm/ft² × 2500 ft²).

Aynı tabloda tavan yükseldikçe talep artar (örneğin 9-13,5 m tavanlı ıslak sistemde HC-1 için 8 mm/dk × 230 m²). En uzak sprinklerde asgari tasarım basıncı 0,5 bar'dır (DS 3-26 2.3.1.11); hortum payı HC-1 ve HC-2 için 950 L/dk, HC-3 için 1900 L/dk (2.3.1.12); su kaynağı süresi tüm kategorilerde 60 dakikadır (2.3.1.13). Depolama tehlikeleri DS 8-9'da ayrı ele alınır; orada tasarım yoğunluk-alan yerine sprinkler K faktörü, açan sprinkler sayısı ve basınç tablolarıyla verilir.

Sprinkler Yerleşimi ve Aralıkları (Madde 2.5.2.3)

Depolama dışı sarkık ve dik sprinklerin engelsiz tavan altındaki yerleşimi FM DS 2-0 Tablo 2.5.2.3.1.1(a), (b) ve (c) ile belirlenir. Sprinkler başına alan ve hat aralığı tehlike kategorisi, K faktörü ve tavan yüksekliğine göre değişir; aşağıdaki değerler 9,1 m'ye kadar tavan içindir:

• HC-1, standart kapsama alanlı sprinkler (K80 ve üstü): sprinkler başına alan en az 6,0 / en çok 20,9 m²; hat aralığı en az 2,1 / en çok 4,6 m (0,9 m'den sık aralıklı, açıkta yanıcı düşey taşıyıcı elemanlar varsa en çok 12,1 m²)
• HC-2, standart kapsama alanlı sprinkler: en çok 12,1 m²; hat aralığı en çok 4,6 m
• HC-3, standart kapsama alanlı sprinkler: en çok 9,3 m²; hat aralığı en çok 3,7 m
• Genişletilmiş kapsama alanlı (EC) sprinkler: hızlı tepkili K14.0EC (K200EC) ile üç kategoride de en çok 37,2 m² ve 6,1 m (HC-3'te yalnız dik tip); K11.2EC (K160EC) HC-1'de 37,2 m², HC-2 ve HC-3'te 23,8 m² ve 4,9 m; K25.2EC (K360EC) 18,2 m² ve 4,3 m (tavan tipi ve eğim koşullarına bağlı)
• Duvar mesafesi (Şekil 2.5.2.3.2): duvara dik mesafe 100 mm'den fazla ve azami hat aralığının %50'sinden az; 90°'den dar duvar köşelerinde köşeye mesafe %75'e kadar

Boru ve Askı (Bölüm 2.4)

Boru hidrolik hesapla boyutlandırılır. Sürtünme kaybı için Hazen-Williams C değeri, kullanım alanına özgü veri sayfası aksini vermiyorsa DS 2-0 Tablo 2.2.1.3.3'ten alınır.

• C değeri (Tablo 2.2.1.3.3): ıslak sistemde siyah çelik 120, polimer kaplı 140, plastik 150; kuru ve ön tepkili sistemde siyah çelik 100 (azot gibi inert gazla 120), içten galvanizli 120, polimer kaplı 140; vakumlu sistemde siyah çelik 100 (2.2.1.3.4 koşulları sağlanırsa 120)
• Askı aralığı (Tablo 2.4.3.3.1.1): et kalınlığı Tablo 2.4.3.1.1(1) değerinin altındaki çelik boruda DN25-80 için en çok 3,7 m (DN80 üstünde bu boru kullanılmaz); eşit veya üstünde DN25-32 için 3,7 m, DN40 ve üzeri için 4,6 m
• Deprem: FM 50-500 yıllık deprem bölgelerinde (DS 1-2) tasarım DS 2-8 (Earthquake Protection for Water-Based Fire Protection Systems) ile yapılır
• Dönüş dirseği (return bend) ve kol (armover) desteği: kanallı kuplörlü branşmanlarda her durumda, diğer bağlantılarda 0,6 m'den uzun yatay kollarda yukarı hareketi kısıtlayan ek destek (2.4.3.3.2.7 ve 2.4.3.3.2.8)
• Metalik olmayan boru: yalnız depolama dışı kullanımlarda; en az 15 dakika dayanımlı sabit bariyerle örtülür ya da açıkta kullanım için özel olarak FM Approved olmalıdır (2.4.1.3.2-2.4.1.3.4)

NFPA 13 ile Farklar: Pratik Karar Tablosu

Konu	FM DS 2-0	NFPA 13
Ekipman	FM Approved (mevcut olduğu yerde, 2.1.4.1)	Listelenmiş bileşen
Tehlike sınıfı	HC-1/2/3 (DS 3-26) + depolama (DS 8-9)	LH/OH-1/OH-2/EH-1/EH-2 + depolama
Tasarım yoğunluğu ve alanı	DS 3-26 Tablo 2.3.1.10'da tehlike sınıfı ve tavan yüksekliğine göre tek değer	2022 baskısından beri yeni sistemlerde tek noktalı yoğunluk/alan; eğriler yalnız mevcut sistemler için
Hazen-Williams C (ıslak, siyah çelik)	120 (Tablo 2.2.1.3.3)	NFPA 13'ün kendi C tablosu
Metalik olmayan boru	Yalnız depolama dışı; bariyerli veya açıkta kullanım için FM Approved (2.4.1.3)	Listeleme kapsamına göre

Türkiye Pratiği ve BYKHY

BYKHY Madde 96/5 yağmurlama sistemi tasarımının TS EN 12845'e göre yapılmasını şart koşar; NFPA 13 ve FM DS 2-0'a doğrudan atıf yoktur. FM DS 2-0, yönetmeliğin asgari şartlarını karşılamak kaydıyla ek bir katman olarak uygulanır ve şu projelerde sigortacı talebiyle fiilen temel alınır:

• Avrupalı ana sanayi (OEM) tedarikçisi fabrikalar (otomotiv, elektronik, kimya)
• Uluslararası sigorta primi pazarlığı yapan büyük yatırımcılar
• Uluslararası sigortacı portföyündeki tesisler
• Sertifikasyon hedefleyen veri merkezleri (Uptime Tier III/IV hedefleriyle birlikte FM uyumu)

Hızlı Kontrol Listesi

• Tüm bileşenler FM Approved (sprinkler, boru bağlantıları, vana, askı)
• Tehlike sınıfı doğru belirlendi (HC-1/2/3 veya depolama)
• Sprinkler kapsama alanı ve aralıkları tablo sınırları içinde
• Hazen-Williams C değeri Tablo 2.2.1.3.3'e göre seçildi
• Askı aralığı çap ve et kalınlığına göre doğru
• Deprem bölgelerinde DS 2-8 çaprazları uygulandı
• En uzak sprinklerde asgari tasarım basıncı sağlandı (DS 2-0 Tablo 2.5.1.1.2; DS 3-26 kapsamında 0,5 bar)

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

Sprinkler, yangın pompası ve FM-200 gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 110+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.

MEP Calc'i App Store'dan indir

Sık Sorulan Sorular

FM DS 2-0 ile NFPA 13 hangi projede tercih edilir?

FM DS 2-0 sigortacı talebinin öne çıktığı projelerde (uluslararası sigortacı portföyü), Avrupalı ana sanayi tedarikçisi fabrikalarda ve lojistik depolarda fiilen temel alınır. Yerel onayda BYKHY Madde 96/5 uyarınca tasarımın TS EN 12845'e göre yapılması gerekir; NFPA 13 ve DS 2-0 sigortacı talebiyle gelen ek katmandır. İdeal olan, tasarımı TS EN 12845'i karşılarken sigortacının istediği NFPA 13 veya DS 2-0 gereksinimlerini de sağlayacak şekilde kurgulamaktır.

HC-1, HC-2, HC-3 NFPA'nın hafif, orta ve yüksek tehlike sınıflarıyla aynı mı?

Yakın ama birebir değil. Kabaca HC-1 hafif tehlikeye, HC-2 orta tehlikeye (OH-1/OH-2), HC-3 yüksek tehlikeye (EH-1/EH-2) karşılık gelir; ancak yoğunluk-alan değerleri ve sınıf sınırları farklıdır, doğrudan eşitlemek hatalıdır. Sınıf, DS 3-26 Tablo 2.2.2 ve Ek C'ye göre ürün ve proses üzerinden yeniden belirlenir.

FM DS 2-0 boru şeması (pipe schedule) yöntemini kabul eder mi?

FM DS 2-0 sprinkler sistemlerinin hidrolik hesapla tasarlanmasını esas alır; sürtünme kaybı için Hazen-Williams C değerleri Tablo 2.2.1.3.3'te verilir (ıslak siyah çelik 120, kuru ve ön tepkili siyah çelik 100, plastik 150). "Schedule pipe" terimi DS 2-0'da yalnız et kalınlığına göre boru sınıfı anlamında geçer; metinde boru şeması yöntemiyle boyutlandırma tablosu yer almaz.

Türkiye'de FM DS 2-0 zorunlu mudur?

Hayır, zorunlu değildir. BYKHY Madde 96/5 yağmurlama sistemi tasarımının TS EN 12845'e göre yapılmasını şart koşar; FM DS 2-0'a atıf yoktur. FM DS 2-0 sigortacı veya tedarikçi denetiminden gelen ek talep olarak fiilen uygulanır. Tasarım aşamasında FM uyumunun istenip istenmeyeceği mutlaka sorulmalıdır.

Bir sprinklerin FM Approved olduğu nasıl doğrulanır?

Birçok uluslararası üreticinin FM Approved sprinkler modelleri vardır; ürünün modeli FM Approval Guide'da (www.approvalguide.com) aranarak doğrulanır. Türkiye'de yalnız TSE belgeli yerli ürünler genellikle FM Approved sertifikası taşımaz; sigortacı talepli projelerde FM Approved olmayan ürün tedarik listesinde yer almamalıdır.