Tavan sprinklerleri bir noktadan sonra raf içindeki yangına yetişemez: istif çok yüksektir, raf katları suyu keser ya da emtia çok hızlı yanar. Raf içi (in-rack) sprinklerler bu durumda suyu yangının olduğu yere, raf yapısının içine taşır. NFPA 13-2025'in Bölüm 25'i (raf içi sprinklerle raf depolama koruması), bu sprinklerlerin ne zaman gerektiğini, nereye konacağını ve tavan sistemiyle nasıl birlikte çalışacağını belirler.
Bu bölüm neyi düzenler?
- Raf içi sprinklerin gerektiği durumlar ve seçenekler
- Sprinkler tipi, K-faktörü, sıcaklık derecesi ve tepki özelliği
- Düşey seviyeler ve yatay konumlar (baca boşlukları, raf yüzü)
- Su kalkanları ve mekanik korumaya ilişkin kurallar
- Raf içi ve tavan taleplerinin hidrolik olarak birleştirilmesi
- Kontrol vanaları, drenaj ve bakım erişimi
Raf içi sprinkler ne zaman gerekir?
Raf içi sprinkler bir "ekstra güvenlik" değil, çoğu zaman tavan korumasının yetersiz kaldığı durumlar için bir zorunluluktur. Tipik tetikleyiciler:
| Durum | Neden tavan koruması yetmez? |
|---|---|
| İstif yüksekliği yalnız tavan korumalı tabloların üzerinde | Tavan suyu raf alt seviyelerine yeterli yoğunlukta ulaşmaz |
| Dolu raf katları (solid shelving), 1,9 m²'nin (20 ft²) üzerinde (20.5.3.1.1, 25.3) | Raf katı şemsiye gibi suyu keser |
| Yalnız tavan korumalı seçeneği olmayan emtia/raf kombinasyonları | Test verisi yoktur |
| Bina tavanı ESFR/CMSA sınırlarının üzerinde | Tavan sprinkleri geç açılır |
Üstü açık kaplar ayrı bir durumdur: suyu toplayan açık kaplar Bölüm 21–25'teki raf koruma kriterlerinin tamamen dışında kalır (20.3.3); raf içi sprinkler eklemek tek başına çözüm sayılmaz, özel değerlendirme gerekir.
Bu durumlarla karşılaşıldığında ilk soru, depolamanın değiştirilip değiştirilemeyeceğidir: raf katlarının ızgara yapılması veya istif yüksekliğinin düşürülmesi bazen raf içi sprinkleri tamamen ortadan kaldırır. Depolama girdilerinin nasıl tanımlandığı için depolamanın genel gereksinimleri yazısına bakın.
Sprinkler seçimi
Aksi belirtilmedikçe raf içi sprinklerler sarkık veya dik, standart ya da hızlı tepkili, normal sıcaklık dereceli ve en az K5,6 (K80) nominal K-faktörlü olmalıdır (25.1.6.1); ısı kaynaklarının yakınında ara ve yüksek sıcaklık dereceleri kullanılır (25.1.6.2). Raf içi sprinklerlerin tepki özelliğinin (RTI) tavan sprinklerlerinden farklı olmasına izin verilir (25.1.6.3). En uzak raf içi sprinklerde tasarım basıncı 0,5 bar'dan (7 psi) az olamaz (25.1.10.1); seçenek şekillerinin çoğu ayrıca sprinkler başına 83 L/dk (22 gpm) veya 114 L/dk (30 gpm) debi ve hesaba katılacak sprinkler sayısı verir. K5,6 (K80) ile 83 L/dk için gereken basınç (83/80)² ≈ 1,08 bar'dır. Sıcaklık seçimi için sprinkler sıcaklık derecesi seçici kullanılabilir.
Yerleşim: seviyeler ve baca boşlukları
Raf içi sprinklerin etkinliği konumlarına bağlıdır. Temel ilkeler şunlardır:
- Baca boşluklarında: Boyuna baca boşluğuna konan raf içi sprinkler, azami yatay aralık aşılmadan boyuna ve enine baca boşluklarının kesişim noktasına yerleştirilmelidir (25.1.7.3); su ve ısı akışının doğal yolu burasıdır. Tek sıralı raflarda sprinkler, yük yüzleri arasında enine baca boşluğunda herhangi bir noktada olabilir (25.1.7.9.1). Raf dikmelerinin yanından en az 75 mm uzakta durur (25.1.7.7).
- Düşey boşluk: Deflektör ile altındaki yükün üstü arasında en az 150 mm (6 in) düşey boşluk korunmalıdır (25.1.8.3.1); 6,1 m'ye kadar tek ve çift sıralı raflarda Sınıf I–IV için daha az boşluğa izin verilir (25.1.8.3.2).
- Seviyeler: Seviye sayısı ve düşey aralık, istif yüksekliği ve emtiaya göre ilgili şekillerden alınır. Şekilde konum verilmemişse tek seviye, en yüksek beklenen istif yüksekliğinin yarısında veya üstündeki ilk raf katına; iki seviye üçte bir ve üçte iki yüksekliklerdeki ilk katlara konur (25.1.8.1, 25.1.8.2).
- Raf yüzü sprinklerleri: Bazı emtia ve raf düzenlerinde baca boşluğuna ek olarak raf yüzüne de sprinkler konur; bunlar dikmelerden en az 75 mm, istifin koridor yüzünden en fazla 450 mm içeride olmalıdır (25.1.7.8).
- Yatay aralık: Raf boyunca sprinkler aralığı ilgili şekle ve koruma seçeneğine göre sınırlanır; raf gözü (bay) ölçüleriyle koordine edilmelidir. Yüksek tehlikeli emtia rafın yalnız bir kısmındaysa raf içi sprinklerler her iki yanda en az 2,4 m veya bir göz (büyük olanı) uzatılır (25.1.7.6.1).
Su kalkanları
Yukarıdan gelen suyla soğuyup açılmasının gecikmemesi için, yatay bariyerle korunmayan her raf içi sprinklerin üstüne su kalkanı konmalı ya da listelenmiş ara seviye/raf depolama sprinkleri (intermediate level) kullanılmalıdır (25.1.6.4).
Mekanik koruma
Raf içi sprinklerin en büyük düşmanı forklifttir. Sprinklerler ve borular raf profillerinin koruması içinde kalmalı, koridora taşmamalıdır. Gerektiğinde listelenmiş koruma kafesleri kullanılır.
Yatay bariyerler
Bazı yüksek riskli emtia ve yüksek raf kombinasyonlarında raf içi sprinklerler, raf seviyelerine yerleştirilen yatay bariyerlerle birlikte kullanılır. Bariyerler sac, ahşap veya benzeri malzemeden, rafın tüm uzunluğu ve derinliği boyunca yapılır ve dikmelerin çevresinde en fazla 75 mm boşlukla oturtulur (25.1.9.1, 25.1.9.2). Bariyer, ısının raf içinde sınırlı bir düşey bölgede kalmasını ve altındaki raf içi sprinklerin hızla açılmasını sağlar; aynı zamanda yangının bariyerin üstüne sıçramasını geciktirir. Bariyerli tasarımlarda bariyer malzemesi, boşluklar ve sprinkler konumu birbirine bağlıdır; işletmede bariyerlerin sökülmesi veya delinmesi tasarımı geçersiz kılar.
Hidrolik: tavan ve raf içi birlikte
Raf içi sprinkler talebi, tavan sprinkler talebinden bağımsız değildir. Yangında her iki sistem birlikte açılır; bu yüzden aynı korunan alan üzerindeki tavan ve raf içi talepleri, bağlantı noktalarında yüksek olan basınca göre hidrolik olarak dengelenir (25.1.10.5). Tipik adımlar:
- Tavan tasarım alanı ve yoğunluğu (raf içi sprinkler varlığına göre değişen tablolardan) belirlenir.
- Raf içi tasarım sprinkler sayısı ve yerleşimi belirlenir (en elverişsiz seviye ve bölge).
- Her iki talep, besleme noktasında basınç dengesine getirilir; daha yüksek basınç isteyen tarafa göre diğerinin debisi düzeltilir.
- Toplam talebe Tablo 20.15.2.6'daki hortum payı eklenir ve su süresi uygulanır (25.1.13).
Hidrolik hesabın genel mantığı için hidrolik hesap rehberi yazısına bakın.
Vanalar ve bakım
Raf içi sprinklerler sık hasar gördüğü için, tavan sistemini kapatmadan onarılabilmeleri önemlidir. Bu yüzden tavan ve raf içi sistemlerin bağımsız kontrol edilebilmesi için ayrı gösterge tipli kontrol vanaları ve drenajlar zorunludur (25.1.4.2.1). İstisnalar: tek bir tavan sistemi 20 veya daha az raf içi sprinkleri besliyorsa ayrı vana gerekmez (25.1.4.2.2); raflar ve bitişik koridorlar tavan sisteminin koruduğu alanın 745 m²'sini veya daha azını kaplıyorsa vanalar tavan sisteminden beslenen bölgesel kontrol vanası olarak düzenlenebilir (25.1.4.2.3). Tek bir raf içi sistemin koruduğu alan, raflar ve koridorlar dahil 3.720 m²'yi aşamaz (25.1.4.1). Vana konumu, forklift trafiği dışında ve kolay erişilebilir olmalıdır. Periyodik muayenede raf içi sprinklerin hasar, boya, toz ve yük temasına karşı kontrol edilmesi gerekir; bkz. sprinklerlerin görsel muayenesi.
Sahada sık yapılan hatalar
- Raf düzeni değiştiğinde (göz genişliği, seviye yüksekliği) raf içi sprinklerlerin taşınmaması.
- Yükün sprinklere değmesi; 150 mm düşey boşluğun kaybolması.
- Su kalkanı gereken yerde standart sprinkler kullanılması.
- Forklift çarpmasıyla eğilmiş borular ve kırık sprinklerlerin uzun süre değiştirilmemesi.
- Raf içi vanasının kapalı bırakılması; izleme olmaması.
- Tavan tasarımının, raf içi sprinkler varlığına göre azaltılmış tablo kullanılarak yapılması ama raf içi sistemin sonradan iptal edilmesi.
Tasarım önerisi: Raf içi sprinkler projesini raf tedarikçisinin kesin raf çizimleri üzerinden yapın. Tahmini göz ölçüleriyle çizilen raf içi tesisat, montajda neredeyse her zaman yeniden tasarlanır. Yüksek raflı depolarda raf içi ve ESFR alternatiflerinin karşılaştırması için raf depo raf içi sprinkler tasarımı yazısına bakın.
Sık Sorulan Sorular
Raf içi sprinkler ne zaman zorunludur?
İstif yüksekliği, emtia veya raf düzeni yalnız tavan korumalı tabloların dışında kaldığında ve 1,9 m²'yi aşan dolu raf katlarında (20.5.3.1.1, 25.3) raf içi sprinkler gerekir. Üstü açık kaplar ise Bölüm 21–25 kriterlerinin tamamen dışındadır (20.3.3) ve özel değerlendirme ister.
Raf içi sprinklerde su kalkanı neden gerekir?
Üstteki sprinklerlerden inen su, alttaki sprinklerin ısı elemanını soğutup açılmasını geciktirebilir. Bu yüzden yatay bariyerle korunmayan raf içi sprinklerlerde su kalkanı veya listelenmiş ara seviye sprinkler zorunludur (25.1.6.4).
Raf içi ve tavan sprinkler talebi nasıl birleştirilir?
Her iki sistemin talebi ayrı hesaplanır ve bağlantı noktasında yüksek olan basınca göre dengelenir (25.1.10.5). Toplam debiye Tablo 20.15.2.6'daki hortum payı eklenir ve su süresi uygulanır (25.1.13).
Raf içi sprinkler ile ESFR birlikte kullanılabilir mi?
Evet, tanımlı bir seçenektir: Bölüm 25.6, ESFR tavan sprinkleriyle birlikte raf içi sprinkler korumasını düzenler. Ancak standart ESFR tasarımlarının amacı çoğu durumda raf içi sprinklere gerek bırakmamaktır; seçenek ve ürün listelemesi proje bazında teyit edilmelidir.

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı
SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.
SprinkCalc'i App Store'dan indir
MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü
MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.
MEP Calc'i App Store'dan indirNFPA 13 (2025 baskısı) – Bölüm 25 (raf içi sprinklerle raf depolama koruması), Bölüm 20 (genel depolama gereksinimleri); NFPA 25 – raf içi sprinklerin muayenesi. Proje için yürürlükteki baskı ve yetkili makamla teyit edin. Bu yazıdaki bulgular tipik kusur kalıplarıdır; belirli bir tesise ait olay anlatımı değildir.