Kısa cevap: Asma tavan üstü, projede çizilmeyen ama sahada var olan ikinci bir hacimdir. Yönetmelik bu hacmi üç yerden bağlar: Madde 26/4 malzeme sınıfını, Madde 87/7 plenum olarak kullanıldığında içinden geçebilecek kabloları, Madde 69 ise bölmeler arası geçişlerin kapatılmasını hükme bağlar.
Asma tavan malzemesi: Madde 26/4
Şantiyede en sık duyduğum cümle şudur: tavan zaten alçıpan, yanmaz. Yönetmelik bu konuyu varsayıma bırakmamış. Madde 26/4'e göre ayrık nizamda müstakil konutlar dışındaki binaların tavan kaplamaları ve asma tavanlarının malzemesinin en az zor alevlenici olması gerekir.
Terimin kod karşılığı Ek-2/Ç'de verilir; zor alevlenici, B,C-s1,d0 ile başlayan satır grubuna karşılık gelir. Kodun nasıl okunduğunu yapı malzemelerinin yanıcılık sınıfları yazısında ayrıntılandırdım.
Burada kritik ayrım şudur: Madde 26/4 malzemenin yangına tepkisini bağlar, tavanın yangına dayanıklı bir bölme olduğunu söylemez. Yangına dayanım ayrı bir konudur ve Madde 29/7 ile Ek-3 tablolarına bırakılmıştır. Dekoratif bir asma tavan, en az zor alevlenici olsa bile bir kompartıman sınırı değildir.
Kompartıman sürekliliği: duvar nerede bitiyor
Bu, asma tavan konusundaki en kritik başlık ve Yönetmelik bunu açıkça yazmış. Madde 24/7'ye göre yangın kompartımanlarının etkili olabilmesi için, kompartımanı çevreleyen elemanların yangına dayanıklılığı birleşme noktalarında da sürekli olur ve kompartımanlar arasında yangına dayanıksız açıklıklar bulunamaz.
Uygulamada bölme duvarları çoğu zaman asma tavan kotunda biter. Bu durumda iki kompartıman, asma tavan boşluğu üzerinden birbirine bağlıdır ve Madde 24/7'nin aradığı süreklilik yoktur. Kullanım sınıfına göre izin verilen kompartıman alanlarının neden bu kadar farklılaştığını yangın kompartımanı alanları yazısında açıklamıştım; o alan sınırlarının hiçbiri, duvarı tavanın üstünde kesilen bir binada anlam taşımaz.
Sahada üç noktaya bakın: duvarın üst kotu döşeme altına kadar devam ediyor mu, döşeme kirişleri veya trapez sac profili nedeniyle duvar üstünde kalan boşluklar dolduruldu mu, duvardan geçen her kablo tavası ve boru ayrı ayrı kapatıldı mı.
Geçişleri kapatan hükümler
Yönetmelik geçiş kapatmayı tek bir maddeye yığmak yerine, geçtiği elemana göre dağıtmıştır. Aşağıdaki tablo, sahada hangi geçiş için hangi fıkrayı dayanak göstereceğinizi özetler.
| Geçiş | Yönetmelik hükmü |
|---|---|
| Elektrik tesisatının yangın bölmeleri arası yatay ve düşey geçişleri | Madde 69: bütün açıklıklar yangın durdurucu harç, yastık, panel ve benzeri malzemelerle kapatılır |
| Yangın duvarından geçen su, elektrik, ısıtma, havalandırma tesisatı | Madde 25/2: tesisat çevresi açıklık kalmayacak şekilde en az yangın duvarı dayanım süresi kadar yalıtılır |
| Döşemeden geçen tesisat | Madde 26/5: tesisat çevresi açıklık kalmayacak şekilde en az döşeme yangın dayanım süresi kadar yalıtılır |
| Yüksek binada 70 mm üstü normal alevlenici pis su borusu | Madde 29/4: kat geçişlerinde kompartıman duvarı dayanım süresi kadar yangın kesici |
| Havalandırma kanalının 120 dakikalık kompartıman duvarını veya katını geçmesi | Madde 87/8: geçiş yerinde yangın damperi veya şönt baca ya da özel kelepçe gibi önlemler |
| Havalandırma kanalının korunmuş şafttan geçmesi | Madde 87/8: şafta giriş ve çıkışta yangın damperi |
| Aynı hava santralinin birden fazla kompartımanı beslemesi | Madde 87/6: kompartımanlar arası geçişlerde üfleme ve emiş kanallarında yangın damperi |
| Basınçlandırma kanalları | Madde 87/9: yangın damperi kullanılmaz |
Madde 87/11 ayrıca yangının yayılmasında rol oynayan tesisat bacası ve kanallarının yangın kompartımanları hizasında olmasını, kompartımanın yangın dayanımını azaltmayacak şekilde yalıtılmasını ve havalandırma kanal ve bacalarının kompartımanları aşmasına özel detaylar dışında izin verilmemesini hükme bağlar. Aynı fıkra hava kanallarının yanmaz malzemeden yapılmasını veya yanmaz malzeme ile kaplanmasını şart koşar; Madde 87/4 ise kanal kaplama malzemesinin en azından zor alevlenici olmasını ister.
Uygulama tarafındaki tipik hatalar için firestop uygulama rehberi yazısına bakabilirsiniz.
Plenum kuralı: Madde 87/7
Asma tavan konusunda en çok gözden kaçan hüküm budur ve sonuçları en ağır olanıdır. Madde 87/7'ye göre asma tavan arası ve yükseltilmiş döşeme altı gibi mahallerin plenum olarak kullanılması hâlinde, bu bölümler içerisinden sadece mineral, alüminyum veya bakır zırhlı kablolar, rijit metal borular ve sıvı sızdırmaz esnek metal borular geçirilebilir. Aynı fıkra, bilgisayar, televizyon, telefon ve iç haberleşme sistemleri kablolarının, yangın korunum sistemi borularının ve alevlenmeyen sıvılar taşıyan yanmaz malzemeden boruların kullanılmasına izin verir.
Bunun pratik anlamı şudur: asma tavan boşluğunu dönüş havası için kullanma kararı, o boşluktan geçecek her kabloyu ve boruyu yeniden tanımlar. Mimari veya mekanik tarafta alınan bir plenum kararı, elektrik projesini doğrudan bağlar. Bu iki disiplin aynı masada oturmuyorsa uygunsuzluk kaçınılmazdır.
Gizli hacimlerin yangın davranışı hakkında daha genel bir bakış için boşluklu zemin yangın yayılımı ve kablo tavalarının pasif korunması için kablo tepsisi rock-wool izolasyon yazılarına bakabilirsiniz.
Yangında çalışır kalması gereken kablolar
Yönetmelik kablolar için iki ayrı beklenti kurar ve bunlar birbirinin yerine geçmez.
Yangına dayanım. Madde 83/1'e göre yangın kontrol panellerinden sesli ve ışıklı uyarı cihazlarına, sesli tahliye sistemi amplifikatör ve hoparlörlerine ve acil durum kontrol cihazlarına giden sinyal ve besleme kabloları; itfaiye ve yangın mücadele ekiplerine haber vermek için kullanılan kabloların bina içinde kalan kısımları; ana ve tali yangın kontrol panelleri ile tekrarlayıcı paneller arasındaki haberleşme ve besleme kabloları; bütün yangın kontrol panellerine ve tekrarlayıcı panellere enerji sağlayan besleme kabloları yangına karşı en az 60 dakika dayanabilecek özellikte olmalıdır. Madde 83/2, bu kabloların ilgili standartlara uygun olarak deneye tabi tutulmuş ve sertifikalı olmasını ister.
Madde 83/3 ise bir muafiyet tanımlar: yangının algılanmasından sonra uzun süre çalışır kalması gerekli olmayan yangın uyarı butonlarında, algılayıcılarda ve paneller arasındaki kablolarda, ayrıca enerjisi kesildiğinde tehlikeli durum oluşturmayan elektromanyetik kapı tutucu ve benzeri cihazlara giden kablolarda yangına dayanıklılık aranmayabilir.
Halojen ve zehirli gaz. Madde 83/5'e göre sağlık hizmeti amaçlı binalarda, 100'den fazla kişinin bulunduğu konaklama amaçlı binalarda ve kullanıcı sayısı 1000'i geçen toplanma amaçlı binalarda her türlü besleme ve dağıtım kabloları ile kablo muhafazalarında kullanılan malzemelerin halojenden arındırılmış ve yangına maruz kaldığında herhangi bir zehirli gaz üretmeyen özellikte olması gerekir.
Madde 83/4 ayrıca yangın alarm sistemi kablolarının diğer sistemlerden ve enerji taşıyan kablolardan ayrılarak tesis edilmesini ister. Bu hüküm, asma tavan boşluğunda tava paylaşımı yapılan projelerde doğrudan bir yerleşim kısıtıdır.
Saha notu
Bir alışveriş merkezinde kompartıman duvarları projede doğru çizilmişti. Sahada duvarların asma tavan kotunda bittiğini ve iki kompartıman arasından kesintisiz bir kablo tavası geçtiğini gördüm. Madde 24/7'nin aradığı süreklilik yoktu ve Madde 69'un istediği geçiş kapatması da yapılmamıştı; tek bir tespitte iki ayrı hüküm birden ihlal ediliyordu.
İkinci bir örnek: bir ofis katında dönüş havası asma tavan boşluğundan alınıyordu, yani boşluk plenum olarak kullanılıyordu. Elektrik projesinde bu karardan haberi olan kimse yoktu ve boşluktaki kabloların büyük bölümü Madde 87/7'nin izin verdiği tiplerin dışındaydı. Sorun teslimde değil, işletmenin ikinci yılında yapılan bir revizyonda ortaya çıktı.
Ders şu: asma tavan boşluğu bir kere kapatılıp unutulacak bir yer değil, ömür boyu yönetilecek bir hacimdir. Plenum kararını proje kapağına yazın, kapatılan her geçişi konum, tarih, kullanılan sistem ve fotoğrafla kayıt altına alıp işletmeye devredin. İşletme tarafındaki sorumluluk zincirini yangın güvenliği yönetimi yazısında ele almıştım.
Kontrol listesi
- ☐ Tavan kaplaması ve asma tavan malzemesi için en az zor alevlenici belgesi alındı (Madde 26/4)
- ☐ Bölme duvarlarının döşeme altına kadar devam ettiği ve birleşme noktalarının sürekli olduğu doğrulandı (Madde 24/7)
- ☐ Elektrik tesisatının bölme geçişleri yangın durdurucu malzemelerle kapatıldı (Madde 69)
- ☐ Yangın duvarı ve döşeme geçişleri, ilgili elemanın dayanım süresi kadar yalıtıldı (Madde 25/2, Madde 26/5)
- ☐ Asma tavan arası plenum olarak kullanılıyorsa geçen kablo ve boru tipleri Madde 87/7 listesine göre denetlendi
- ☐ Plenum kararı elektrik, mekanik ve mimari projelerde aynı şekilde yer aldı
- ☐ Havalandırma kanallarının kompartıman geçişlerinde damper veya eşdeğer önlem uygulandı (Madde 87/8)
- ☐ Basınçlandırma kanallarında yangın damperi kullanılmadığı doğrulandı (Madde 87/9)
- ☐ Kanal kaplama malzemesinin en azından zor alevlenici olduğu belgelendi (Madde 87/4)
- ☐ Madde 83/1 kapsamındaki kabloların en az 60 dakika dayanımı sertifikayla gösterildi
- ☐ Madde 83/5 kapsamına giren binalarda halojenden arındırılmış kablo kullanıldığı doğrulandı
- ☐ Yangın alarm kabloları enerji kablolarından ayrı tesis edildi (Madde 83/4)
- ☐ Kaçış merdiveni yuvasına ve yangın güvenlik holüne tesisat şaftı kapağı açılmadığı görüldü (Madde 41/9)
SSS
Asma tavan malzemesi için BYKHY ne istiyor?
BYKHY Madde 26/4'e göre ayrık nizamda müstakil konutlar dışındaki binaların tavan kaplamaları ve asma tavanlarının malzemesinin en az zor alevlenici olması gerekir. Ek-2/Ç, zor alevlenicinin TS EN 13501-1 karşılığı olarak B,C-s1,d0 ile başlayan satır grubunu verir.
Asma tavan arası plenum olarak kullanılırsa hangi kablolar geçebilir?
BYKHY Madde 87/7'ye göre asma tavan arası ve yükseltilmiş döşeme altı gibi mahaller plenum olarak kullanılıyorsa, bu bölümlerden sadece mineral, alüminyum veya bakır zırhlı kablolar, rijit metal borular ve sıvı sızdırmaz esnek metal borular geçirilebilir. Bilgisayar, televizyon, telefon ve iç haberleşme sistemleri kablolarına, yangın korunum sistemi borularına ve alevlenmeyen sıvı taşıyan yanmaz borulara ayrıca izin verilir.
Kompartıman duvarı asma tavanın üstünde de devam etmeli mi?
BYKHY Madde 24/7'ye göre kompartımanların etkili olabilmesi için kompartımanı çevreleyen elemanların yangına dayanıklılığının birleşme noktalarında da sürekli olması ve kompartımanlar arasında yangına dayanıksız açıklık bulunmaması gerekir. Duvar asma tavan kotunda bitiyorsa bu süreklilik sağlanmamış olur.
Kablo geçişleri nasıl kapatılır?
BYKHY Madde 69'a göre bütün bina ve yapılarda elektrik tesisatının bir yangın bölmesinden diğerine yatay ve düşey geçişlerinde, yangın veya dumanın geçişini engellemek üzere bütün açıklıkların yangın durdurucu harç, yastık, panel ve benzeri malzemelerle kapatılması gerekir.
Kaynakça
- Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik. 27/11/2007 tarihli ve 2007/12937 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı. Resmî Gazete: 19/12/2007, Sayı 26735. Değişiklikler: 09/09/2009 tarih ve 27344 sayılı, 05/04/2012 tarih ve 28255 sayılı, 09/07/2015 tarih ve 29411 sayılı Resmî Gazete. Güncel metin: mevzuat.gov.tr
- Kullanılan maddeler ve ekler: Madde 24/7, Madde 25/2, Madde 26/4, Madde 26/5, Madde 29/4, Madde 29/7, Madde 41/9, Madde 69, Madde 83/1, Madde 83/2, Madde 83/3, Madde 83/4, Madde 83/5, Madde 87/4, Madde 87/6, Madde 87/7, Madde 87/8, Madde 87/9, Madde 87/11, Ek-2/Ç, Ek-3
- TS EN 13501-1 - Ek-2/Ç'deki yanıcılık sınıflarının dayandığı sınıflandırma standardı
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır. Madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Asma tavan malzemesi için BYKHY ne istiyor?
BYKHY Madde 26/4'e göre ayrık nizamda müstakil konutlar dışındaki binaların tavan kaplamaları ve asma tavanlarının malzemesinin en az zor alevlenici olması gerekir. Ek-2/Ç, zor alevlenicinin TS EN 13501-1 karşılığı olarak B,C-s1,d0 ile başlayan satır grubunu verir.
Asma tavan arası plenum olarak kullanılırsa hangi kablolar geçebilir?
BYKHY Madde 87/7'ye göre asma tavan arası ve yükseltilmiş döşeme altı gibi mahaller plenum olarak kullanılıyorsa, bu bölümlerden sadece mineral, alüminyum veya bakır zırhlı kablolar, rijit metal borular ve sıvı sızdırmaz esnek metal borular geçirilebilir. Bilgisayar, televizyon, telefon ve iç haberleşme sistemleri kablolarına, yangın korunum sistemi borularına ve alevlenmeyen sıvı taşıyan yanmaz borulara ayrıca izin verilir.
Kompartıman duvarı asma tavanın üstünde de devam etmeli mi?
BYKHY Madde 24/7'ye göre kompartımanların etkili olabilmesi için kompartımanı çevreleyen elemanların yangına dayanıklılığının birleşme noktalarında da sürekli olması ve kompartımanlar arasında yangına dayanıksız açıklık bulunmaması gerekir. Duvar asma tavan kotunda bitiyorsa bu süreklilik sağlanmamış olur.
Kablo geçişleri nasıl kapatılır?
BYKHY Madde 69'a göre bütün bina ve yapılarda elektrik tesisatının bir yangın bölmesinden diğerine yatay ve düşey geçişlerinde, yangın veya dumanın geçişini engellemek üzere bütün açıklıkların yangın durdurucu harç, yastık, panel ve benzeri malzemelerle kapatılması gerekir.
Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.