Yangın dolabı ve hidrant, sprinklerin alternatifi değil tamamlayıcısıdır. Sprinkler otomatik ve erken devreye girer; dolap ve hidrant ise insan müdahalesiyle çalışır. Dolap bina kullanıcısının ilk müdahalesi, hidrant itfaiyenin dışarıdan müdahalesi içindir.
Yangın dolabı: kim kullanacak?
Dolap seçimi, kimin kullanacağına göre yapılır:
| Tip | Kullanıcı | Özellik |
|---|---|---|
| Hortum makaralı (yarı sert hortum) | Bina kullanıcısı | Tek kişi açabilir, hortum bükülmeden akar; TS EN 671-1 |
| Yassı hortumlu | Eğitimli ekip / itfaiye | Daha yüksek debi, serilmesi gerekir; TS EN 671-2 |
Pratik ayrım şudur: eğitimsiz bir kullanıcı yassı hortumu tek başına serip kullanamaz. Bina kullanıcılarının müdahale etmesi beklenen alanlarda makaralı dolap tercih edilir. BYKHY de aynı ayrımı yapar: eğitilmiş personeli veya itfaiye görevlisi olmayan yapılarda yuvarlak yarı-sert hortumlu dolap TS EN 671-1'e uygun olur (Madde 94/b-4); yassı hortumlu dolap ise yetişmiş yangın söndürme görevlisi bulundurulmak mecburiyetinde olan yapılarda kullanılabilir (Madde 94/b-6).
Yerleşim kuralları
- Erişim. Dolaplar mümkün olduğu kadar koridor çıkışı ve merdiven sahanlığı yakınına, kolaylıkla görülebilecek şekilde yerleştirilir (Madde 94/b-2).
- Kapsama. Her noktaya en az bir dolaptan hortum uzunluğu + etkili jet mesafesiyle ulaşılabilmelidir.
- Görünürlük. Dolabın önü boş, işareti görünür olmalı; en sık ihlal edilen kural budur. Kılavuz açıklamasına göre yangın dolapları mimari veya dekoratif kaygılarla duvar panoları vb. öğelerle gizlenemez.
- Basınç. Lüledeki basınç, etkili jet için yeterli fakat tek kişinin hortumu kontrol edebileceği sınırın üzerinde olmamalıdır. Aşırı basınç, basınç düşürücü ile sınırlandırılır; BYKHY'ye göre lüle girişindeki basınç 900 kPa'ı geçerse basınç düşürücü kullanılır (Madde 94/b-5, 94/b-6).
- Donma. Soğuk hacimlerde dolap besleme hattı dona karşı korunmalıdır.
En elverişsiz dolap hesaplanır. Sprinklerde olduğu gibi burada da hidrolik olarak en zor beslenen dolap seçilir ve gerekli lüle basıncı orada sağlanır. Aynı anda çalışacak dolap sayısı tasarım kabulüdür ve raporda yazılmalıdır.
BYKHY'de yangın dolabı ve itfaiye su alma ağzı (Madde 94)
Yönetmelik bina içi tesisatı iki başlıkta toplar: itfaiye su alma hattı (Madde 94/a) ve yangın dolapları (Madde 94/b). Sayısal hükümler:
| Hüküm | Değer | Madde |
|---|---|---|
| İtfaiye su alma ağzı zorunlu yerler | Yüksek binalar ile kat alanı 1.000 m²'den fazla alışveriş merkezleri, otoparklar ve benzeri yerler; ıslak veya kuru sabit boru sistemi üzerinde, kaçış merdiveni veya yangın güvenlik holü gibi korunmuş mekânlarda. Bir boyutu 60 m'yi geçen katlarda yangın dolabı ve itfaiye su alma ağzı yapılır. | 94/a-1 |
| Yangın dolabı zorunlu yerler | Yüksek binalar; toplam kapalı kullanım alanı 1.000 m²'den büyük imalathane, atölye, depo, konaklama, sağlık, toplanma amaçlı ve eğitim binaları; alanlarının toplamı 600 m²'den büyük kapalı otoparklar; ısıl kapasitesi 350 kW'ın üzerindeki kazan daireleri | 94/b-1 |
| Dolaplar arası uzaklık | Her katta ve yangın duvarlarıyla ayrılmış her bölümde en fazla 30 m. Bina yağmurlama sistemiyle korunuyor ve katlara itfaiye su alma ağzı bırakılmışsa dolaplar ıslak tip yağmurlama branşman hattından beslenebilir ve aralık 45 m'ye kadar çıkarılabilir. | 94/b-2 |
| Yuvarlak yarı-sert hortumlu dolap | TS EN 671-1; hortum çapı 25 mm, uzunluğu en fazla 30 m | 94/b-4 |
| Yarı-sert hortumlu dolap debi ve basıncı (içinde itfaiye su alma ağzı olmayan) | 100 l/dak, 400 kPa; lüle girişinde 900 kPa aşılırsa basınç düşürücü | 94/b-5 |
| Yassı hortumlu dolap | Yetişmiş yangın söndürme görevlisi bulundurulmak mecburiyetinde olan yapılarda; TS EN 671-2; anma çapı en fazla 50 mm, uzunluğu en fazla 20 m; 400 l/dak, en az 400 kPa; lüle girişinde 900 kPa aşılırsa basınç düşürücü | 94/b-6 |
Hidrant sistemleri
Hidrant, itfaiyenin bağlanacağı dış su alma noktasıdır. BYKHY Madde 95/6'ya göre sistemde kullanılacak hidrantların ilgili Türk Standartlarına uygun yerüstü yangın hidrantı olması gerekir; yer altı hidrant bir seçenek değildir. Yönetmelikte "yeraltı" ifadesi yalnız, hidrant yenilenmesini ve bakımını kolaylaştırmak için uygun noktalara konan hat kesme vanaları için geçer (yeraltı, yerüstü veya her ikisi). Yer üstü hidrant kolay bulunur ve hızlı bağlanır; araç çarpmasına karşı korunmalıdır.
| Hüküm | Değer | Madde |
|---|---|---|
| Dizayn debisi | En az 1.900 l/dak; binanın tehlike sınıfına göre artırılır | 95/2 |
| Çıkış basıncı | Hidrant çıkışında 700 kPa | 95/2 |
| Hidrantlar arası uzaklık | Çok riskli bölgelerde 50 m, riskli bölgelerde 100 m, orta riskli bölgelerde 125 m, az riskli bölgelerde 150 m | 95/3 |
| Binaya uzaklık | Normal şartlarda korunan binalardan ortalama 5 ila 15 m | 95/4 |
| Besleme borusu | Ring sistemi yoksa en düşük boru çapı 100 mm; hidrolik hesaba göre belirlenir | 95/5 |
| Hidrant tipi | İlgili Türk Standartlarına uygun yerüstü yangın hidrantı | 95/6 |
| Dış hidrant zorunluluğu | Genel yerleşme alanlarından ayrı olarak planlanan yerleşim alanlarında binaların taban alanları toplamı 5.000 m²'den büyükse; ayrıca (Ek cümle: RG 20/11/2021-31665) Madde 7/12 kapsamındaki alanlarda (orman alanları içinde veya bitişiğinde yapılacak rafineriler, fosil yakıt kaynaklı elektrik üretim tesisleri, kurulu gücü 500 MW ve üzeri enerji üretim tesisleri, toplam kapalı kullanım alanı 2.000 m²'den büyük fabrikalar gibi endüstriyel tesisler ve bunların depolama tesisleri/sahaları) | 95/7 |
Hidrant yerleşiminde üç ölçüt vardır: binaya erişim mesafesi, hidrantlar arası aralık ve itfaiye aracının yanaşabilmesi (Madde 95/1). Üçüncüsü sahada en sık gözden kaçandır — hidrant doğru yerdedir ama araç yanaşamaz. Yalnız hidrant bulunan yapılarda su deposu Madde 92/7'ye göre belirlenir; 7/12 alanlarındaki ek şart dahil ayrıntı için Çevre Hidrantı 1.900 l/dak ve 700 kPa yazısına bakın.
Dolap ve hidrant suyunun depo hacmine nasıl eklendiği (Ek-8/C, Madde 92/5) ve TS EN 12845 ile farkı: Yangın Dolabı ve Hidrant İçin İlave Su İhtiyacı.
İtfaiye bağlantısı
İtfaiye aracının sisteme dışarıdan su basmasını sağlayan bağlantıdır; bina içindeki itfaiye su alma ağızlarıyla (Madde 94/a) karıştırılmamalıdır. BYKHY Madde 97/1'e göre yüksek binalarda, bina oturma alanı 1.000 m²'den büyük binalarda veya cephe genişliği 75 m'yi aşan binalarda sulu söndürme sistemlerine en az 100 mm nominal çaplı itfaiye su verme bağlantısı yapılması şarttır. Bağlantıda 2 adet 65 mm storz tip rakor ve sistemde çek valf bulunur; çek valf ile itfaiye bağlantısı arasındaki borulardaki suyu otomatik boşaltan elemanlar konur. İtfaiye araçlarının bağlantı ağzına ulaşma mesafesi 18 m'den fazla olamaz. Kontrol edilecekler:
- Bağlantı en az 100 mm nominal çapta ve 2 adet 65 mm storz rakorlu mu; itfaiyenin ekipmanıyla uyumlu mu (Madde 97/1)?
- Konumu itfaiye yanaşma noktasından görülebiliyor mu ve araçtan bağlantı ağzına mesafe 18 m'yi aşmıyor mu (Madde 97/1)?
- Hangi sistemi beslediği etiketlenmiş mi?
- Çek valf ve otomatik boşaltma (drenaj) düzeneği çalışıyor mu?
- Kapak takılı ve içi temiz mi?
Periyodik testler
| Kontrol | Amaç |
|---|---|
| Görsel kontrol | Dolap önü açık, hortum düzgün sarılı, lüle yerinde |
| Akış ve basınç testi | En elverişsiz noktada lüle basıncının doğrulanması |
| Hortum kontrolü | Çatlak, aşınma, bağlantı sızdırmazlığı |
| Makara dönüşü | Hortumun takılmadan serilebilmesi |
| Hidrant işletimi | Vananın açılıp kapanması, drenajın çalışması |
| İtfaiye bağlantısı | Ağız temizliği, çek valf, etiketleme |
Test periyotları için ilgili standart ve üretici talimatı esas alınır; sonuçları kayıt altına alınmayan bir test denetimde belgelenemez. BYKHY Madde 94/b-7'ye göre yangın dolaplarının ve hortum makara sistemlerinin TS EN 671-3'te belirtilen periyodik bakımlarının bina sahibi, yönetici veya sorumlu bina yetkilisi tarafından yaptırılması mecburidir.
Sık Sorulan Sorular
Makaralı ve yassı hortumlu dolap arasındaki fark nedir?
Makaralı dolabı tek kişi açıp kullanabilir ve hortum bükülmeden akar (TS EN 671-1). Yassı hortum daha yüksek debi verir ama serilmesi gerekir ve eğitimli kullanıcı ister (TS EN 671-2). BYKHY'de yarı-sert hortumlu dolap için 100 l/dak (Madde 94/b-5), yassı hortumlu dolap için 400 l/dak (Madde 94/b-6) tasarım debisi öngörülür.
Yangın dolabında basınç neden sınırlanır?
Lüle basıncı etkili jet için yeterli olmalı ama tek kişinin hortumu kontrol edebileceği sınırı aşmamalıdır. Aşırı basınç, basınç düşürücü ile sınırlandırılır. BYKHY Madde 94/b-5 ve 94/b-6'ya göre lüle girişindeki basınç 900 kPa'ı geçerse basınç düşürücü kullanılır.
Hidrant yerleşiminde en sık ne gözden kaçar?
İtfaiye aracının yanaşabilmesi. Hidrant doğru mesafede ve doğru aralıkta olabilir, ancak araç yanaşamıyorsa işlevsizdir.
Yer altı hidrant kullanılabilir mi?
Hayır. BYKHY Madde 95/6'ya göre sistemde kullanılacak hidrantların ilgili Türk Standartlarına uygun yerüstü yangın hidrantı olması gerekir. Yönetmelikte yeraltı ifadesi yalnız hat kesme vanaları için geçer.
İtfaiye bağlantısında ne kontrol edilir?
Bağlantının en az 100 mm nominal çapta ve 2 adet 65 mm storz rakorlu olması, itfaiye aracının bağlantı ağzına en fazla 18 m mesafede yanaşabilmesi (BYKHY Madde 97/1), konumun görünürlüğü, hangi sistemi beslediğinin etiketlenmesi, çek valf ve otomatik boşaltmanın çalışması, kapağın takılı olması.
SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı
SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.
SprinkCalc'i App Store'dan indir
MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü
MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.
MEP Calc'i App Store'dan indirBinaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) · NFPA 13 (2025) · NFPA 14 · NFPA 101 · EN 12845:2015+A2:2026 · EN 671 serisi. Madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik metni esas alınmalıdır.
BYKHY künyesi: RG 19/12/2007-26735. Değişiklikler: RG 09/09/2009-27344; RG 05/04/2012-28255; RG 09/07/2015-29411; 14/06/2017 tarihli ve 2017/10459 sayılı BKK (yürürlük 29/06/2017); 05/02/2018 tarihli ve 2018/11347 sayılı BKK (yürürlük 15/03/2018); RG 04/11/2020-31294 (CB Kararı 3167); RG 20/11/2021-31665 (CB Kararı 4825); RG 01/07/2025-32943 (CB Kararı 10026). Güncel metin: mevzuat.gov.tr. Kullanılan maddeler: 7/12, 92/7, 94/a-1, 94/b-1, 94/b-2, 94/b-4, 94/b-5, 94/b-6, 94/b-7, 95/1–95/7.