Kaynak: TS EN 12845-2:2025 (EN 12845-2:2024) Giriş (EN s. 4), Madde 4 (EN s. 6), Madde 5.1.1 (EN s. 7), Madde 6.4 ve 6.6 (EN s. 34-41) ile TS EN 12845+A2:2026 Madde 14.3 (EN s. 104-105).
Üç mod, üç tanım
Standardın kendi Giriş bölümü üç koruma konseptini tanımlar:
- ESFR (early suppression fast response): EN 12259-13'e uygun sprinklerlerle bastırma (suppression) modunda çalışır; depolama risklerindeki yangınların ısı salım hızını belirgin biçimde azaltma kabiliyetine sahiptir. Tipik olarak yüksek tehlikeli depolama senaryolarında, yalnız tavan korumasıyla etkili koruma sağlamak için kullanılır (raf içi sprinkler kullanan ESFR şemaları da vardır). Tasarımlar tipik olarak k-faktörü, çalışan sprinkler sayısı ve gereken sprinkler basıncı ile tanımlanır.
- CMSA (control mode specific application): kontrol modunda çalışır, yangının ısı salım hızını sınırlar. Tasarımlar çalışan sprinkler sayısı ve gereken sprinkler basıncı ile tanımlanır.
- CMDA (control mode density area): EN 12845-1'e göre, tipik olarak EN 12259-1'e uygun sprinklerlerle kontrol modunda çalışır. Tasarımlar belirli bir çalışma alanı üzerinde uygulanacak asgari su uygulama oranı (yoğunluk, mm/dk) ile tanımlanır.
Giriş ayrıca şunu vurgular: ESFR ve CMSA tasarımları, olumsuz tasarım özellikleri ve uygunsuzluklarla başa çıkmakta daha zayıftır; bu standarttan sapmaların tam sistem arızasına yol açma riski yüksektir.
Madde 4 ve 5.1.1: Temel kısıtlar
- Madde 4 (EN s. 6): ESFR sprinklerler yalnızca ıslak tesisatlarda kullanılır. CMSA sprinklerler ıslak ve kuru tesisatlarda kullanılabilir. Açık üstlü kaplar (open-top containers), standartta özel olarak izin verilmedikçe ESFR veya CMSA ile korunan depolama tehlikelerinde kullanılamaz.
- Madde 5.1.1 (EN s. 7): ESFR sarkık (pendent), kuru sarkık (dry pendent) veya dik (upright) sprinklerler EN 12259-13'e uygun olur. CMSA sarkık, kuru sarkık veya dik sprinklerler prEN 12259-15'e uygun olur; kuru CMSA sistemlerinde yalnız kuru sarkık ve dik sprinkler kullanılır.
- NOT 2 (EN s. 8): ESFR tipik olarak 68 °C ile 74 °C anma çalışma sıcaklığına sahiptir ve hızlı tepkilidir. CMSA da tipik olarak 68 °C ile 74 °C'dir; kuru sistemlerde genellikle 141 °C'dir.
Standart metninde ESFR için sayısal bir RTI bandı ve sprinkler orifis çapı verilmez; bu değerler ürün standartlarının konusudur.
K-faktör ailesi
Tablo 2 (EN s. 10) ESFR ve CMSA için kullanılan k-faktörlerini gösterir. ESFR sütununda K200, K240, K320, K360, K400 ve K480 vardır; Tablo 7 (EN s. 36) bu k-faktörleri için tasarım kriterlerini verir. CMSA sütunlarında K160, K240, K280 ve K360 bulunur. K280 bir ESFR k-faktörü değildir; ESFR tasarım tablolarında yer almaz.
Debi formülü EN 12845 tarafındadır. Madde 14.3 (EN s. 104-105):
Q = K √P
Q: litre/dakika cinsinden debi; K: tablolarda verilen sabit; P: bar cinsinden basınç.
Standardın terim listesindeki K-faktörü tanımı da aynıdır: "Q = K√p formülündeki deşarj katsayısı; Q litre/dakika, p bar" (EN s. 18).
Bu formülle Tablo 7'nin bazı hücrelerinden hesaplanan sprinkler başına debiler (aritmetik, standart değerlerden türetilmiştir):
| Tablo 7 hücresi | Basınç | Hesaplanan debi (L/dk) |
|---|---|---|
| HHS1-HHS3, tavan 7,6 m, K360 | 1,0 bar | 360 |
| HHS1-HHS3, tavan 7,6 m, K320 | 1,7 bar | ≈ 417 |
| HHS1-HHS3, tavan 7,6 m, K240 | 2,4 bar | ≈ 372 |
| HHS1-HHS3, tavan 7,6 m, K200 | 3,4 bar | ≈ 369 |
| HHS1-HHS3, tavan 15,2 m, K400 | 2,8 bar | ≈ 669 |
| HHS1-HHS3, tavan 15,2 m, K480 | 3,8 bar | ≈ 936 |
Buradaki mühendislik okuması şudur: aynı satırda k-faktörü büyüdükçe gereken basınç düşer ve sprinkler başına debi hemen hemen aynı kalır. Büyük k-faktörü, aynı su miktarını daha düşük basınçla ve daha iri damlalarla vermenin yoludur.
Tablo 7: ESFR yalnız tavan koruması asgari çalışma basınçları
Aşağıdaki tablo TS EN 12845-2:2025 Tablo 7'nin (EN s. 36) sarkık (pendent) sütunlarıdır; değerler bar cinsinden asgari çalışma basıncıdır ve en az 12 ESFR sprinkler tasarımı içindir.
| Mal sınıfı | Azami tavan/çatı yüksekliği (m) | Azami depolama yüksekliği (m) | K200 | K240 | K320 | K360 | K400 | K480 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| HHS1-HHS3 | 7,6 | 6,1 | 3,4 | 2,4 | 1,7 | 1,0 | - | - |
| HHS1-HHS3 | 9,1 | 7,6 | 3,4 | 2,4 | 1,7 | 1,0 | - | - |
| HHS1-HHS3 | 10,7 | 9,1 | 5,2 | 3,6 | 2,4 | 1,4 | - | - |
| HHS1-HHS3 | 12,2 | 10,7 | - | 3,6 | 2,8 | 1,7 | - | - |
| HHS1-HHS3 | 13,7 | 12,2 | - | - | 2,8 | 2,8 | - | - |
| HHS1-HHS3 | 15,2 | 13,3 | - | - | - | - | 2,8 | 3,8 |
| HHS1-HHS3 | 16,8 | 14,9 | - | - | - | - | 5,5 | 3,8 |
| HHS4 | 7,6 | 6,1 | 3,4 | 2,4 | 5,2 | 4,1 | - | - |
| HHS4 | 9,1 | 7,6 | 3,4 | 2,4 | 5,2 | 4,1 | - | - |
| HHS4 | 10,7 | 9,1 | - | - | 5,2 | 4,1 | - | - |
| HHS4 | 12,2 | 10,7 | - | - | 5,2 | 4,1 | - | - |
| HHS5 | 9,1 | 7,6 | - | - | - | 2,0 | - | - |
| HHS5 | 12,2 | 10,7 | - | - | - | 4,1 | - | - |
Tablonun dipnotları arasında 15,2 m ve 16,8 m satırları için asgari koridor genişliği (1,8 m veya 2,4 m) ve HHS5 satırları için açık genleşmiş plastiklere özgü ek gereklilikler yer alır. K200 ve K240 için ayrıca dik (upright) yönelim sütunları vardır (7,6 ve 9,1 m tavanda 3,4 ve 2,4 bar; 10,7 m tavanda 5,2 ve 3,6 bar).
Rakamlardan iki ders çıkar. Birincisi, HHS4 (daha zorlu mal sınıfı) satırlarında K320 ve K360 basınçları yükselir, düşmez; yani k-faktörü seçimi mal sınıfından bağımsız yapılamaz. İkincisi, aynı tavan yüksekliğinde bazı k-faktörleri hiç kullanılamaz; tabloda tire işareti bulunan hücreler için Madde 6.1'in kuralı geçerlidir: ara değer alma (interpolasyon) ve dışarı taşıma (ekstrapolasyon) yasaktır.
Su besleme süresi ve tasarım alanı şekli
Tablo 6 (Madde 6.4, EN s. 34):
| Tasarımdaki tavan sprinkleri sayısı | Su besleme süresi (dk) | Tasarım alanı şekli (sprinkler x branşman borusu) |
|---|---|---|
| 9 | 60 | 3 × 3 |
| 10 | 60 | 3 × 2 + 4 × 1 |
| 12 | 60 | 4 × 3 |
| 15 | 90 | 5 × 3 |
| 16 | 90 | 5 × 3 + 1 × 1 |
| 20 | 120 | 5 × 4 |
| 24 | 120 | 6 × 4 |
| 25 | 120 | 6 × 4 + 1 × 1 |
| 30 | 120 | 7 × 4 + 2 × 1 |
NOT 2 ve NOT 3: CMSA ile rulo kâğıt depolamasında süre sprinkler sayısından bağımsız olarak 120 dk, kauçuk lastik depolamasında 180 dk'dır.
Madde 6.6.1.1 (EN s. 35) Tablo 7 tasarımlarının genel olarak 12 sprinkler esasına dayandığını; Madde 6.6.1.2 (EN s. 38) ise özel ek gereklilikli ESFR tasarımlarında (Tablo 10 ve 11) asgari tasarım alanının (sprinkler sayısı × aralık) 71 m² olmasını (engelli yapının oluşturduğu her kanala sprinkler gerektiği hâller hariç) söyler.
Örnek hesap (standart değerlerinden aritmetik): HHS1-HHS3, tavan 9,1 m, K200 sarkık, 3,4 bar. Sprinkler başına Q = 200 × √3,4 ≈ 369 L/dk. 12 sprinkler için toplam ≈ 4 428 L/dk. Tablo 6'ya göre 12 sprinkler tasarımında süre 60 dk olduğundan gereken su hacmi ≈ 265 700 L, yani yaklaşık 266 m³. Aynı satırda K360 seçilseydi (1,0 bar) toplam 12 × 360 = 4 320 L/dk ve 60 dk için ≈ 259 m³ olurdu.
Sınıf dönüşümü
EN 12845-2 emtia sınıflarını HHS1 ile HHS5 (depolama) ve FH1 ile FH5 (depolama dışı) olarak kullanır. Ek A (normatif, EN s. 59) EN 12845:2015 sınıflarının dönüşümünü verir: LH ve OH1 → FH1; OH2 ve OH3 → FH2; OH4 → FH3; HHP1 ve HHP2 → FH4; HHP3 → FH5. Madde 6.2 (EN s. 33) ESFR ve CMSA korumasının FH3, FH4 ve FH5 kullanımlarına uygulanamayacağını söyler.
EN 12845 tarafında bağlantı Ek N ve Ek P iledir: CMSA sprinkler sistemleri için (Ek N, EN s. 162) ve ESFR sprinkler sistemleri için (Ek P, EN s. 164) EN 12845-2 bu dokümanla birlikte uygulanır. Ek P ayrıca ESFR sistemlerinin su beslemesinde EN 17451'e uygun üç adet %50 kapasiteli pompa seti kullanılmasını önerir.
Sık Sorulan Sorular
ESFR gerçekten yüksek basınç mı ister?
Hayır, tek bir basınç bandı yoktur. TS EN 12845-2:2025 Tablo 7 (EN s. 36) asgari çalışma basınçlarını 1,0 bar ile 5,5 bar arasında verir. Örnek: HHS1-HHS3 sınıfında 7,6 m tavan yüksekliğinde K360 için 1,0 bar, K320 için 1,7 bar, K240 için 2,4 bar, K200 için 3,4 bar. Aynı tabloda 16,8 m tavanda K400 için 5,5 bar görülür. Basınç, k-faktörü ile tavan ve depolama yüksekliğinin kesişiminden okunur; sabit bir alt sınır yoktur.
ESFR hangi k-faktörlerini kullanır?
Tablo 2 (EN s. 10) ESFR sütununda K200, K240, K320, K360, K400 ve K480 vardır; Tablo 7 (EN s. 36) bu k-faktörleri için ESFR tasarım kriterlerini verir. K280 bir CMSA k-faktörüdür; Tablo 2'nin CMSA sütunlarında K160, K240, K280 ve K360 yer alır ve K280 ESFR tasarım tablolarında bulunmaz.
ESFR debisi nasıl hesaplanır?
TS EN 12845+A2:2026 Madde 14.3 (EN s. 104-105): Q = K x karekök(P). Burada Q litre/dakika, K tablolardaki sabit, P bar cinsinden basınçtır. Standardın terim listesindeki K-faktörü tanımı da aynıdır: Q = K x karekök(p) formülündeki deşarj katsayısı, Q litre/dakika ve p bar. Örnek: K360 sprinkler 1,0 bar'da 360 L/dk, K200 sprinkler 3,4 bar'da yaklaşık 369 L/dk verir.
ESFR tasarımı kaç sprinkler üzerinden yapılır?
Madde 6.6.1.1 (EN s. 35): Tablo 7'deki tasarımlar genel olarak 12 sprinklerin çalışması esasına dayanır. Tablo 6 (EN s. 34) su besleme süresini ve tasarım alanı şeklini sprinkler sayısına göre verir: 9 sprinkler 60 dk ve 3 x 3; 10 sprinkler 60 dk; 12 sprinkler 60 dk ve 4 x 3; 15 ve 16 sprinkler 90 dk; 20, 24, 25 ve 30 sprinkler 120 dk. Madde 6.6.1.2 (EN s. 38) özel ek gereklilikli tasarımlarda (Tablo 10 ve 11) asgari tasarım alanının 71 m² olmasını ister.
ESFR sprinklerin çalışma sıcaklığı ve tepki tipi nedir?
Madde 5.1.1 NOT 2 (EN s. 8): ESFR tipik olarak 68 °C ile 74 °C anma çalışma sıcaklığına sahiptir ve hızlı tepkilidir (fast response). CMSA da tipik olarak 68 °C ile 74 °C'dir; kuru sistemlerde ise genellikle 141 °C anma çalışma sıcaklığı kullanılır. Standart metninde ESFR için sayısal bir RTI bandı verilmemektedir.
ESFR, CMSA ve CMDA arasındaki fark nedir?
TS EN 12845-2:2025 Giriş bölümü (EN s. 4): ESFR, EN 12259-13'e uygun sprinklerlerle bastırma (suppression) modunda çalışır, yani depolama risklerindeki yangınların ısı salım hızını belirgin biçimde azaltma kabiliyetine sahiptir; tasarımlar tipik olarak k-faktörü, çalışan sprinkler sayısı ve gereken sprinkler basıncı ile tanımlanır. CMSA kontrol modunda çalışır ve tasarımlar çalışan sprinkler sayısı ile gereken sprinkler basıncı üzerinden tanımlanır. CMDA ise EN 12845-1'e göre kontrol modunda çalışır ve tasarımlar asgari su uygulama oranı (yoğunluk, mm/dk) ile belirli bir çalışma alanı üzerinden tanımlanır.
Kaynakça
- TS EN 12845-2:2025 Giriş (EN s. 4)
- TS EN 12845-2:2025 Madde 4 (EN s. 6)
- TS EN 12845-2:2025 Madde 5.1.1 (EN s. 7) ve NOT 2 (EN s. 8)
- TS EN 12845-2:2025 Tablo 2 (EN s. 10)
- TS EN 12845-2:2025 Madde 6.1, 6.2 (EN s. 33)
- TS EN 12845-2:2025 Madde 6.4, Tablo 6 (EN s. 34)
- TS EN 12845-2:2025 Madde 6.6.1.1 (EN s. 35)
- TS EN 12845-2:2025 Tablo 7 (EN s. 36)
- TS EN 12845-2:2025 Madde 6.6.1.2 (EN s. 38)
- TS EN 12845-2:2025 Ek A, Tablo A.1 (EN s. 59)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 3 K-faktörü tanımı (EN s. 18)
- TS EN 12845+A2:2026 Madde 14.3 (EN s. 104-105)
- TS EN 12845+A2:2026 Ek N (EN s. 162), Ek P (EN s. 164)
Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.