Düşey türbin pompanın sürücüsü bütün mil ve çark ağırlığını taşır, çarkların eksenel ayarına izin verir ve dizel motorla sürüldüğünde dik açılı dişli ile esnek bağlantı mili üzerinden burulma titreşimlerine açıktır. NFPA 20-2025 Bölüm 7.5 sürücüyü, 7.6 ilk çalıştırma ve bakımı düzenler. Kolon, süzgeç ve temel gövde ve montaj yazısında, sürücü ile kontrol panosunun uyumu uyum yazısında anlatılır.

Kısaca: Sürücünün eksenel yatağı mil, çark ve hidrolik itmeden oluşan toplam itmeyi ortalama 15.000 saat ömürle taşır (7.5.1.1) ve çarkların eksenel ayarına izin verir (7.5.1.2). Sürücü düşey içi boş milli motor ya da dizel motor veya buhar türbinli düşey içi boş milli dik açılı dişlidir; düşey kuruluş için listeli motor ve türbin dolu mil kullanabilir ama geri dönüşü önleyen düzen ister (7.5.1.3, 7.5.1.4). Dizel ve dik açılı dişlide motor tarafına listeli burulma kaplini konur ve üretici en az 3 kütleli burulma frekansı hesabıyla kritik hızların anma hızından en az %25 uzakta olduğunu gösterir (7.5.1.6.1, 7.5.1.6.1.1). İlk çalıştırmada üst kaplin sökülüyken dönüş yönü denetlenir, çarklar üretici talimatına göre ayarlanır, titreşim ANSI/HI 1.4 sınırlarına göre izlenir (7.6.1.2–7.6.1.5).

NFPA 20-2025 düşey türbin pompa sürücüleri: düşey içi boş milli motor, dizel motor ile burulma kaplini, listeli esnek bağlantı mili ve dik açılı dişli, düşey listeli dizel; kritik hızların çalışma hızından yüzde 25 uzak tutulduğu hız bandı
Sürücü düzeni ve %25 bandı. Dizel ve dik açılı dişlide üç toplu kütle (M1, M2, M3) ve iki yay (KH, KV) Şekil A.7.5.1.6.1.2’den; %25 bandı 7.3.2.7, 7.5.1.6.1.1, 7.5.1.6.1.5 ve 7.5.1.6.2’den. Kritik hız işaretlerinin yeri ve en düşük hız şematiktir.

Sürücü yapısı (7.5.1.1–7.5.1.5)

  • Sürücü, mil ve çark ağırlığı ile hidrolik itmeden oluşan pompanın toplam itmesini, ortalama ömrü 15.000 saat olacak yeterlikte bir eksenel yatakta taşır (7.5.1.1).
  • Bütün sürücüler, doğru montaj ve işletme için çarkların eksenel ayarına izin verir (7.5.1.2).
  • Pompa düşey içi boş milli elektrik motoruyla ya da dizel motor veya buhar türbinli düşey içi boş milli dik açılı dişliyle sürülür (7.5.1.3).
  • Düşey türbin pompayla düşey kuruluş için tasarlanmış ve listelenmiş dizel motor ve buhar türbinleri dolu mil kullanabilir, dik açılı dişli istemez ama geri dönüşü önleyen düzen ister (7.5.1.4).
  • Motorlar düşey içi boş milli tiptedir ve 9.5.1.9’a uyar (7.5.1.5).

Kütle elastik sistem (7.5.1.6)

Dizel motorla sürülen dik açılı dişlili türbin pompalarda listeli bir burulma kaplini kullanılır ve kardan milinin motor tarafına takılır (7.5.1.6.1). Dizel motor, burulma kaplini, dik açılı dişli ve düşey milli pompadan oluşan sistemde pompa üreticisi en az 3 kütleli burulma frekansı hesabı verir; sistemin ilk iki doğal frekansı ve motorun ateşleme frekansına bağlı kritik hızlar, pompa anma hızında çalışırken en az %25 yukarıda ya da aşağıda kalır (7.5.1.6.1.1). Hesaba ıslak pompa (belirli çark tıraşıyla), burulma kaplini, dik açılı dişli, dişli oranı, esnek bağlantı mili ve motorun kütle elastik özellikleri girer (7.5.1.6.1.2).

  • Kritik hızlar anma hızına %25’ten yakın çıkarsa düşey ve yatay bileşenler için zararlı titreşim gerilmesi ya da tork olmadığını gösteren ayrıntılı zorlanmış tepki hesabı istenir (7.5.1.6.1.3); bu analiz motorun ve gücünün uyarım özelliklerini, krank mili, yatay ve düşey miller boyunca çok elemanlı tam esnek modeli ve tekleme (misfire) etkisini içerir (7.5.1.6.1.4). Sonuçlar motor kritik tepkisini, krank mili gerilmesini ve krank mili sönümleyicisinin ısı atımını da verir (7.5.1.6.1.7).
  • Değişken hızlı dizelde analiz hızları anma hızının en az %25 üstünden, değişken hız sürücüsünün olası en düşük hızının en az %25 altına kadar tanımlanır (7.5.1.6.1.5).
  • Tam kütle elastik analiz yetkili makamca kabul edilir ve kaplinsiz 7.5.1.6.1.3’ü sağladığını gösterirse burulma kaplini konmayabilir (7.5.1.6.1.6; benzer izin 7.5.1.6.4.1).
  • Değişken hızlı düşey içi boş milli motorlarda pompa üreticisi, pompa ve sürücünün çalışma hızının %25 altında ve üstünde zararlı gerilme ya da kritik hız olmadığını gösteren tam kütle elastik analiz verir (7.5.1.6.2, 7.5.1.6.3).

Ek A.7.5.1.6.1.2 sistemi iki yayla (KH kaplin elemanı, KV dişli ile üst çark arasındaki mil) bağlı üç toplu kütle olarak ele alır: M1 motor, volan ve kaplinin birincil tarafı; M2 kaplinin ikincil tarafı, kardan mili, karşı flanş ve dişli; M3 çarkların toplamı (Şekil A.7.5.1.6.1.2). Ek A.7.5.1.6.1’e göre burulma kaplini zararlı gerilmeleri çalışma hızı aralığının dışına taşır, ama sertliği ya da sönümü yanlış seçilirse çalışma hızındaki burulma etkinliğini kötüleştirebilir. Ek A.7.5.1.6.1.3 zorlanmış tepki sonuçlarının her bileşenin üretici sınırlarıyla karşılaştırılmasını, viskoelastik elemanlı kaplinde titreşim torku ve ısı atımının da kontrol edilmesini ister. Ek A.7.5.1.6.1.4, emisyon kuralları nedeniyle yeni motorların eski motorlardan çok farklı olduğunu, belirli motor ve güç için uyarım verisi gerektiğini belirtir. NFPA 20 El Kitabı (2022): 2 kütleli analizin bu sistem için yeterli olmadığı görülmüş, kural 3 kütleli analize çevrilmiştir.

Dişli ve esnek bağlantı mili (7.5.1.7, 7.5.1.8)

ParçaKuralMadde
Dişli ve esnek milYetkili makamca kabul edilebilir7.5.1.7.1
Dişli tipiDüşey içi boş milli; çark ayarına izin verir7.5.1.7.2
Geri dönüşDişlide geri dönüşü önleyen düzen7.5.1.7.3
Dişli değeriListeli; pompanın en büyük gücü ve itmesinde en az 15.000 saat; üreticinin tanımladığı en küçük ve en büyük koşulları aktarabilir7.5.1.7.4
Su soğutmalı dişliSu dolaşımını gösteren gözle görülür düzen7.5.1.7.5
Motor bağlantısı7.5.1.4 dışında motor, dik açılı dişliye listeli esnek bağlantı miliyle bağlanır7.5.1.8.1
Esnek milBu dizel yangın pompası hizmeti için listeli; çalışma açısı üretici sınırını hiçbir durumda aşmaz7.5.1.8.2, 7.5.1.8.3
Düşey listeli motorDolu mil, dik açılı dişli yok, geri dönüş mandalı gerekir7.5.1.8.4

El Kitabı (2022): esnek milin çalışma açısı genellikle en az 1 derece, en çok 3 derece kaçıklıkla ayarlanır; amaç kardan mafsallarının çalışırken kırılmamasıdır.

Kontrol panosu ve değişken hız (7.5.2, 7.5.3)

Motor, dizel motor ya da buhar türbini kontrol panoları Bölüm 10’daki elektrikli ya da Bölüm 12’deki motor panosu şartlarına uyar (7.5.2). Değişken hızlı türbin pompada pompa tedarikçisi, sıfırdan tam hıza kadar çalışma aralığındaki bütün kritik rezonans hızlarını kontrol panosu üreticisine bildirir (7.5.3.1). Hat milli su yağlamalı pompalarda pompa üreticisi, kuyu ya da haznenin beklenen en düşük seviyesinde suyun üst yatağa ulaşması için izin verilen en uzun süreyi de bildirir (7.5.3.2). Kendinden ayarlı değişken hız için değişken hızlı pompa yazısı.

İlk çalıştırma (7.6.1)

  1. Kurulumdan sonraki ilk çalıştırmadan önce sahada yapılan bütün elektrik bağlantıları ve pompanın basma borusu kontrol edilir (7.6.1.1).
  2. Üst tahrik kaplini sökülüyken tahrik mili hizalama için kaplinde ortalanır ve motor dönüş yönünü görmek için kısa süre çalıştırılır (7.6.1.2).
  3. Kaplin yerine takılınca çarklar üretici talimatına göre doğru boşluğa ayarlanır (7.6.1.3).
  4. Bu önlemlerden sonra pompa çalıştırılır (7.6.1.4); titreşim ANSI/HI 1.4 sınırlarına göre gözlenir (7.6.1.5), sürücünün doğru çalıştığı izlenir (7.6.1.6).

Ek A.7.6.1.1: çark ayarını yalnız pompa üreticisinin temsilcisi yapmalıdır. Yanlış ayarda çarklar sızdırmazlık yüzeylerine sürtünür, sürtünme kaybı ve güç gereksinimi artar; çarklar fazla yukarı ayarlanırsa kapasite düşer, oysa tam kapasite yangın pompası için hayatidir. Ayardan sonra üst mil somunu kilitlenir ya da pimlenir. Ek A.7.6.1.4: pompalar fabrikada düzgün çalışma için denetlenir; aşırı titreşimin olası nedenleri eğik pompa ya da kolon mili, çanakta doğru ayarlanmamış çarklar, kuyuda serbest asılı olmayan pompa ve basma borusundan gelen zorlamadır. Aşırı motor sıcaklığı genellikle sürekli düşük şebeke gerilimi ya da yanlış çark ayarından kaynaklanır. El Kitabı (2022), kurulum yüklenicisinin test ve çalıştırma için yazılı bir rapor hazırlayıp kabul testi raporuna eklemesini önerir.

Bakım (7.6.2)

Onarım, sökme ve toplama üretici talimatına uyularak yapılır (7.6.2.1). Pompa yedek parçası siparişinde pompa kafasındaki etiket plakasına damgalı seri numarası, dişli kutusu parçasında dişli gövdesindeki plakadaki seri numarası verilir (7.6.2.2, 7.6.2.3). Pompanın çıkarılması için yeterli tavan yüksekliği ve erişim korunur (7.6.2.4). El Kitabı (2022): seri numarası listeli pompanın özgün yapısıyla aynı parçanın gelmesini, böylece listelemenin korunmasını sağlar.

Sahada sık hatalar

  • Dönüş yönünü kaplin takılıyken denemek: 7.6.1.2 kaplin sökülüyken kısa çalıştırma ister.
  • Çark ayarını üretici temsilcisi olmadan yapmak ya da somunu kilitlememek: Ek A.7.6.1.1 uyarır; Ek B.1.15 yanlış çark ayarını arıza nedeni olarak sayar.
  • Dizelde burulma kaplini ya da 3 kütle hesabı olmadan devreye alma: 7.5.1.6.1 ve 7.5.1.6.1.1 ister; kaplin yalnız kabul edilmiş tam analizle kaldırılır (7.5.1.6.1.6).
  • Listesiz esnek mil ya da üretici sınırını aşan açı: 7.5.1.8.2, 7.5.1.8.3.
  • Değişken hızda kritik hızların panoya bildirilmemesi: 7.5.3.1.

Kontrol listesi

  1. Eksenel yatak 15.000 saat ortalama ömür; çark ayarı mümkün (7.5.1.1, 7.5.1.2)?
  2. Sürücü tipi 7.5.1.3 ya da 7.5.1.4’e uygun; motor düşey içi boş milli (7.5.1.5)?
  3. Dizel + dik açılı dişli: listeli burulma kaplini, 3 kütle hesabı, gerekirse zorlanmış tepki analizi (7.5.1.6.1–7.5.1.6.1.7)?
  4. Dişli listeli, içi boş milli, geri dönüş önleyicili, 15.000 saat değerli (7.5.1.7)?
  5. Esnek mil listeli, açısı üretici sınırında (7.5.1.8)?
  6. İlk çalıştırma adımları ve titreşim kaydı (7.6.1)?
  7. Seri numaraları ve sökme için erişim (7.6.2)?

Sık Sorulan Sorular

Düşey türbin pompada hangi sürücüler kullanılabilir?

NFPA 20-2025 7.5.1.3’e göre düşey içi boş milli elektrik motoru ya da dizel motor veya buhar türbinli düşey içi boş milli dik açılı dişli. Düşey kuruluş için listelenmiş dizel motor ve buhar türbinleri dolu mil kullanabilir, dik açılı dişli istemez ama geri dönüş önleyici ister (7.5.1.4).

Burulma kaplini ne zaman zorunludur?

Dizel motorla sürülen dik açılı dişlili türbin pompalarda listeli burulma kaplini motor tarafına takılır (7.5.1.6.1). Yetkili makamca kabul edilen tam kütle elastik analiz kaplinsiz sistemin 7.5.1.6.1.3’ü sağladığını gösterirse kaplin konmayabilir (7.5.1.6.1.6).

3 kütleli burulma hesabı neyi göstermelidir?

Sistemin ilk iki doğal frekansının ve motor ateşleme frekansına bağlı kritik hızların pompa anma hızından en az %25 yukarıda ya da aşağıda olduğunu (7.5.1.6.1.1). Daha yakınsa ayrıntılı zorlanmış tepki hesabı istenir (7.5.1.6.1.3).

Çark ayarını kim yapar?

7.6.1.3 çarkların üretici talimatına göre ayarlanmasını ister; Ek A.7.6.1.1 bu işin yalnız pompa üreticisinin temsilcisince yapılmasını, ayardan sonra üst mil somununun kilitlenmesini ya da pimlenmesini önerir. Fazla yukarı ayar kapasiteyi düşürür.

Yedek parça siparişinde ne verilir?

Pompa için pompa kafasındaki etiket plakasına damgalı seri numarası, dişli kutusu için dişli gövdesindeki plakadaki seri numarası (7.6.2.2, 7.6.2.3).

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.

MEP Calc'i App Store'dan indir
Kaynaklar & İleri Okuma

NFPA 20-2025, Standard for the Installation of Stationary Pumps for Fire Protection: 7.5.1.1–7.5.3.2; 7.6.1.1–7.6.2.4; Ek A.7.5.1.6.1, A.7.5.1.6.1.2, A.7.5.1.6.1.3, A.7.5.1.6.1.4, Şekil A.7.5.1.6.1.2, A.7.6.1.1, A.7.6.1.4 (açıklayıcı); Ek B.1.15. NFPA 20 El Kitabı 2022 yorumu: Bölüm 7.5 ve 7.6.