Yangın pompası çoğu tesiste basınç düşüşüyle kendiliğinden çalışır. Borulardaki küçük kaçaklar ve olağan basınç dalgalanmaları her seferinde ana pompayı çalıştırmasın diye basıncı tutan ayrı bir araç gerekir; çoğunlukla bu bir jokey pompadır (basınç tutma ya da make-up pompası da denir, A.3.3.52.11). NFPA 20-2025 Bölüm 4.27 jokeyin ne kadar büyük olacağını, nasıl bağlanacağını ve hangi şartlardan muaf olduğunu sayar. Basınç ayar değerleri bu yazının konusu değildir; onlar için ilk çalıştırmada pompa basınç ayarı yazısına bakın.

Kısaca: Basınçla çalışan yangın pompasında sistem basıncını tutan bir araç bulunur: jokey pompa, 8.5.7.2’ye uygun su sisi pozitif deplasmanlı pompa ünitesi ya da ana yangın pompası olmayan başka onaylı bir araç (4.27.1). Jokey izin verilen kaçağı ve olağan basınç düşüşlerini karşılar (4.27.2.2); debisi olağan kaçaktan az olamaz (4.27.3). Yalnız yer üstü sprinkler ve dolap borusunu besliyorsa tek bir sprinklerden az debi verecek boyutta seçilir (A.4.27.2.2). Bölüm 8’in izin verdiği durum dışında ana ya da yedek yangın pompası jokey olarak kullanılamaz (4.27.7).

NFPA 20-2025 jokey pompa: küçük kaçakta jokey basıncı toparlar, sprinkler açılınca basınç ana pompa başlatma seviyesine düşer; şematik basınç–zaman grafiği
Küçük kaçak ve açılan sprinkler. Kaçakta jokey basıncı toparlar (4.27.2.2); sprinkler açılınca jokey yetişemez ve ana pompa çalışır (A.4.27.2.2). Ayar çizgileri yalnız örnek ve şematiktir.

Ne zaman gerekir?

Kural basınçla çalışan (pressure-actuated) yangın pompalarına uygulanır ve üç seçenek tanır; üçüncü seçenek açıkça “ana yangın pompası olmayan” bir araçtır (4.27.1). Ek A.4.27 jokeyi, sistemde düzgün ya da görece yüksek basınç tutulmak istendiğinde önerir; çift amaçlı bir su sisteminde kullanım suyu pompasının da basınç tutabileceğini not eder. Ek A.4.27.5, jokeyin otomatik kumandalı pompalarda genellikle gerektiğini belirtir.

NFPA 20 El Kitabı (2022) yorumu gerekçeyi açar: kaynağın yapısı ya da borulardaki kaçak basınç dalgalanmalarına yol açar; bunlar hiçbir sprinkler ya da dolap vanası açılmadan yangın pompasını çalıştırabilir. Yangın pompaları basıncı tutmak için kısa süreli çalışmaya yönelik değildir. Jokey ayrıca basınç darbesi olasılığını ve darbelerin doğurduğu yanlış akış alarmlarını azaltır.

Ne kadar büyük olmalı?

  • İzin verilen kaçağı ve olağan basınç düşüşlerini karşılayacak boyutta (4.27.2.2).
  • Anma debisi olağan kaçak debisinden az olmayacak (4.27.3).
  • Basma basıncı istenen sistem basıncını tutmaya yetecek (4.27.4).

Ek A.4.27.2.2, boyutlandırmanın jokeyin besleyeceği sistemin tipine ve büyüklüğüne göre ayrıntılı bir analiz gerektirdiğini söyler. Büyük yeraltı şebekesini besleyen jokey küçük yer üstü sistemdekinden büyük olur: NFPA 24 yeraltı borularında bir miktar kaçağa izin verir, yer üstü borular ise yeniyken sızdırmaz olmalıdır. Jokey yalnız yer üstü sprinkler ve dolap borusunu besliyorsa tek bir sprinklerden az debi verecek boyutta seçilir; sprinkler açıldığında ana pompa çalışmalı ve pompa çalışıyor sinyali vermelidir, jokey fazla büyükse bu olmaz. Aynı ek, başarıyla kullanılmış bir kılavuz olarak izin verilen kaçağı 10 dakikada karşılayan debi ile 1 gpm (3,8 L/dk) arasından büyüğünü seçmeyi önerir.

El Kitabı (2022) yorumu yeraltı borusunu besleyen jokey için pratik bir kural da verir: yangın pompası anma debisinin %1’i ve yangın pompası anma basıncına 10 psi (0,68 bar) eklenmiş basınç. Örneğinde 1000 gpm (3785 L/dk), 100 psi (6,9 bar) pompa için jokey 10 gpm (37,8 L/dk), 110 psi (7,58 bar) çıkar. Kaçağı fazla olan eski yeraltı şebekelerinde debi kaçak debisine göre artırılır.

Aşırı basınca karşı

Santrifüj jokeyin kapalı vanadaki toplam basma basıncı yangın koruma ekipmanının çalışma basıncı sınırını aşıyorsa ya da türbin kanatlı (peripheral) tip pompa kullanılıyorsa, sistemi aşırı basınçtan koruyacak boyutta bir tahliye vanası jokey basma hattına konur (4.27.5.1). Çalışma basıncını aşabilen jokeylerde çalışma süresi zamanlayıcısı (running period timer) kullanılamaz (4.27.5.2). Ek A.4.27.5 santrifüj tipi tercih edilir sayar.

El Kitabı (2022) yorumuna göre tahliye vanası olmadan duramayan bir pozitif deplasmanlı jokey, motor kilitlenene ya da bir parça kırılana kadar basıncı yükseltir; jokey genellikle elektriksel olarak izlenmediği için kimse uyarılmaz. Zamanlayıcı da istenen basınca ulaşıldıktan sonra pompayı çalıştırmaya devam ettirerek tahliye vanasından önemli miktarda su boşaltılmasına yol açabilir.

Bağlantı ve borulama

  • Emme ve basma borusu, hazır paket sistemler dahil, çeliktir (4.27.6.1).
  • Emme tarafında pompayı onarım için ayıran bir izolasyon vanası (4.27.6.3); basma hattında bir çek vana ve bir izolasyon vanası (4.27.6.4).
  • Pompaya, çek vanaya ve diğer parçalara onarım için ulaşılabilecek yerlerde göstergeli vanalar (4.27.6.5; Şekil A.4.27.6.5).
  • Basınç algılama hattı Bölüm 4.32’ye uyar (4.27.6.6): jokey kontrol panelinin kendi ayrı hattı olur (4.32.1), bağlantı jokeyin basma çek vanası ile basma izolasyon vanası arasından yapılır (4.32.2). Ayrıntılar basınç algılama hattı yazısında.
  • Jokeye hizmet eden izolasyon vanalarının izlenmesi (supervised) gerekmez (4.27.6.7).

Ek A.4.27.5, jokey emmesinin tank dolum hattından alınabileceğini; böylece tank onarım için boşken de sistemde yüksek basınç tutulabileceğini not eder. Ek A.4.16.9, basma tarafında geri akış önleyici varsa jokey basma ve algılama hatlarının jokey üzerinden çapraz bağlantı (cross-connection) oluşturmayacak yerde olması gerektiğini belirtir.

Neler gerekmez?

  • Jokeyin listeli olması gerekmez, onaylı olması gerekir (4.27.2, 4.27.2.1); vana ve bileşenleri de listeli olmak zorunda değildir (4.27.6.2).
  • Kontrol paneli listelidir ama yangın pompası hizmeti için listeli olması gerekmez (4.27.8).
  • Alternatif ya da yedek güç gerekmez (4.27.9). Jokeyin elektrik besleme iletkenleri yangın pompası kontrol paneline bağlanamaz (10.3.4.6).

El Kitabı (2022) yorumu gerekçeyi verir: jokeyin arızası sistemin acil durumda çalışmasını engellemez; arıza sonunda yangın pompasının çalışmasına yol açar. Proje paftalarında jokey ve kontrol paneli düzeni algılama hattı ayrıntılarıyla birlikte gösterilir (4.2.3.2(18)).

Ayar ilişkisi

Jokey ana pompadan önce devreye girer; El Kitabı (2022) yorumu, basınç tutma aracının sistem basıncını yangın pompası başlatma ayarının üstünde tutması gerektiğini anlatır. Jokey durdurma, jokey başlatma ve yangın pompası başlatma noktalarının nasıl seçileceği Ek A.14.2.6(4)’te örneklenir. Değerler ve örnek hesap için ilk çalıştırmada pompa basınç ayarı yazısına bakın.

Sahada sık hatalar

  • Jokeyi fazla büyük seçmek: sprinkler açıldığında ana pompa çalışmaz (A.4.27.2.2).
  • Basıncı ana pompayla tutmak: Bölüm 8’in izin verdiği durum dışında ana ve yedek pompa jokey olarak kullanılamaz (4.27.7).
  • Yüksek basınçlı jokeyde zamanlayıcı: yasak (4.27.5.2).
  • Jokeyi yangın pompası panelinden beslemek: yasak (10.3.4.6).
  • Ortak algılama hattı: her kontrol panelinin kendi hattı olur (4.32.1).

Kontrol listesi

  1. Basınç tutma aracı seçildi; ana pompa değil (4.27.1, 4.27.7).
  2. Debi kaçağı ve olağan düşüşü karşılıyor, olağan kaçaktan az değil (4.27.2.2, 4.27.3); yer üstü sistemde tek sprinklerden az (A.4.27.2.2).
  3. Shutoff basıncı ekipman sınırını aşıyorsa ya da peripheral tipse tahliye vanası var (4.27.5.1).
  4. Çelik boru; emmede izolasyon, basmada çek ve izolasyon vanası (4.27.6.1, 4.27.6.3, 4.27.6.4).
  5. Ayrı algılama hattı, çek vana ile izolasyon vanası arasından (4.32.1, 4.32.2).
  6. Jokey onaylı, paneli listeli; besleme yangın pompası panelinden değil (4.27.2.1, 4.27.8, 10.3.4.6).

Sık Sorulan Sorular

Jokey pompa zorunlu mu?

Basınçla çalışan yangın pompasında sistem basıncını tutan bir araç zorunludur. Bu jokey pompa, 8.5.7.2’ye uygun su sisi pozitif deplasmanlı ünite ya da ana yangın pompası olmayan başka onaylı bir araç olabilir (NFPA 20-2025 4.27.1).

Jokey pompa debisi nasıl seçilir?

İzin verilen kaçağı ve olağan basınç düşüşlerini karşılayacak, olağan kaçaktan az olmayacak debide (4.27.2.2, 4.27.3). Yalnız yer üstü sprinkler ve dolap borusunda tek bir sprinklerden az debi önerilir; kılavuz olarak kaçağı 10 dakikada karşılayan debi ile 1 gpm (3,8 L/dk) arasından büyüğü (A.4.27.2.2).

Jokey pompa listeli olmalı mı?

Hayır, onaylı olması yeterlidir (4.27.2, 4.27.2.1). Kontrol paneli listelidir ama yangın pompası hizmeti için listeli olması gerekmez (4.27.8).

Jokey pompaya tahliye vanası gerekir mi?

Santrifüj jokeyin shutoff basıncı ekipmanın çalışma basıncı sınırını aşıyorsa ya da türbin kanatlı (peripheral) pompa kullanılıyorsa evet; vana jokey basma hattına konur (4.27.5.1).

Jokey yangın pompası panelinden beslenebilir mi?

Hayır. Jokeyin elektrik besleme iletkenleri yangın pompası kontrol paneline bağlanamaz (10.3.4.6); jokey için alternatif ya da yedek güç de gerekmez (4.27.9).

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.

MEP Calc'i App Store'dan indir
Kaynaklar & İleri Okuma

NFPA 20-2025, Standard for the Installation of Stationary Pumps for Fire Protection: 4.2.3.2(18); 4.27.1–4.27.9; 4.32.1, 4.32.2; 10.3.4.6; Ek A.3.3.52.11, A.4.16.9, A.4.27, A.4.27.2.2, A.4.27.5, Şekil A.4.27.6.5, A.14.2.6(4) (açıklayıcı). NFPA 20 El Kitabı 2022 yorumu: Bölüm 4.27.