Yangın kompartımanı, yangını ve dumanı çıktığı bölgede belirli bir süre tutmak için binayı yangına dayanıklı duvar ve döşemelerle bölgelere ayırmaktır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) kavramı Madde 4'te tanımlar, kurallarını Madde 24'te verir ve sayıları üç eke bırakır: tehlike sınıfları Ek-1'de, yangın dayanım süreleri Ek-3/B ve Ek-3/C'de, en fazla kompartıman alanları Ek-4'tedir. Bu yazı tanımdan başlayıp tabloları tehlike sınıflarına göre tek tek açıklar.
Tanım: Madde 4/tt
BYKHY Madde 4/1-tt'ye göre yangın kompartımanı:
"Bir bina içerisinde, tavan ve taban döşemesi dâhil olmak üzere, her yanı en az 60 dakika yangına karşı dayanıklı yapı elemanları ile duman ve ısı geçirmez alanlara ayrılmış bölge."
Tanımdan dört şart çıkar:
- Her yanı kapalıdır. Yalnız duvarlar değil, tavan ve taban döşemesi de kompartımanın parçasıdır. Döşemesi dayanımsız bir kat, duvarları ne kadar sağlam olursa olsun kompartıman değildir.
- En az 60 dakika dayanır. 60 dakika alt sınırdır; bina türü ve yüksekliğine göre gereken süre Ek-3/C'de 90 veya 120 dakikaya çıkar.
- Duman ve ısı geçirmez. Yalnız alev değil, duman ve ısı geçişi de engellenir. Kapılar, tesisat geçişleri ve derzler bu yüzden kompartımanın en zayıf noktalarıdır.
- Süreklidir. Madde 24/7, kompartımanı çevreleyen elemanların dayanıklılığının birleşme noktalarında da sürekli olmasını ve kompartımanlar arasında yangına dayanıksız açıklık bulunmamasını ister.
Kompartımanla ilgili iki yardımcı tanım daha vardır. Kademeli yatay tahliye (4/1-s), kullanıcıların yangından uzaklaşarak aynı kattaki yangın geçirimsiz komşu kompartımana sığınmasıdır; hastane gibi yerlerde kaçış stratejisinin temelidir. Yangın perdesi (4/1-uu) ise ısının yatay veya düşey yayılmasını engelleyen özel donanımlı bariyerdir.
Kompartıman duvarı, yangın duvarı ve döşeme
Bu üç kavram sık karıştırılır:
| Eleman | Ne ayırır? | En az dayanım | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Yangın duvarı | Bitişik nizam yapıları birbirinden | 90 dakika | Madde 25/1 |
| Kompartıman duvarı (farklı kullanımları ayıran) | Bina içindeki farklı kullanım işlevlerini | REI 60 veya Ek-3/C (hangisi büyükse) | Ek-3/B satır 6 |
| Kompartıman duvarı (diğer) | Bina içindeki aynı kullanımlı bölgeleri | Ek-3/C | Ek-3/B satır 7 |
| Kompartıman döşemeleri dâhil her türlü döşeme | Katları | Ek-3/C | Ek-3/B satır 3-c |
| Bodrum ile zemin kat arası döşeme | Bodrumu üst katlardan | REI 90 veya Ek-3/C (hangisi büyükse) | Ek-3/B satır 3-d |
Madde 26/1 bütün döşemelerin yangın duvarı niteliğinde olmasını ister; yani çok katlı bir binada her kat döşemesi aslında bir kompartıman sınırıdır. Yangın duvarında kapı veya sabit pencere gibi boşluklardan kaçınılamıyorsa bunlar en az duvarın direncinin yarısı kadar dayanıklı, kendiliğinden kapanan ve duman sızdırmaz olur (Madde 25/2).
Hangi mahaller mutlaka kompartıman olur?
Madde 24 ve kullanım maddeleri bazı mahalleri doğrudan kompartıman olarak ister:
- Madde 24/2: İki veya daha çok bina tarafından ortak kullanılan duvarlar; kazan dairesi, otopark, ana elektrik dağıtım odaları, yapı içindeki trafo merkezleri, orta gerilim merkezleri, jeneratör grubu odaları ve benzeri yangın tehlikesi olan kapalı alanların duvar ve döşemeleri kompartıman duvarı özelliğinde olur.
- Madde 24/3: İki veya daha çok binaya ait müşterek duvarlar yangına dayanıklı duvar olarak inşa edilir; ikiz evleri ayıran her duvar yangın duvarıdır ve evler ayrı bina sayılır.
- Madde 24/4: Bina yüksekliği 21,50 m'den fazla konut dışı binalarda ve 30,50 m'den fazla konut binalarında, bu yüksekliklerin üstündeki katlarda en çok üç kat bir yangın kompartımanı olarak düzenlenir.
- Madde 24/5: Atriuma yalnız düşük ve orta tehlikeli kullanımlardan oluşan binalarda izin verilir; atrium alanı hiçbir noktada 90 m²'den küçük olmamalıdır.
- Madde 49/1-b: Hastanelerin ve bakımevlerinin 300 m²'den büyük yatılan katlarının her biri, en az yarısı büyüklüğünde iki veya daha fazla kompartımana ayrılır ya da korunumlu yatay tahliye alanları oluşturulur.
- Madde 50/1-ç: Otellerde yatak odası koridoruna açılan diğer odalar için yatak odalarıyla aynı düzeyde kompartıman özelliği sağlanır.
Tehlike sınıfları ve kompartıman (Madde 19, Ek-1)
Madde 19/2, kompartıman oluşturulurken tehlike sınıflandırmasının dikkate alınmasını ister ve üç sınıf tanımlar:
| Sınıf | Madde 19/2 tanımı | Ek |
|---|---|---|
| Düşük tehlike | Düşük yangın yüküne ve yanabilirliğe sahip malzemelerin bulunduğu, en az 30 dakika yangına dayanıklı ve tek bir kompartıman alanı 126 m²'den büyük olmayan yerler | Ek-1/A |
| Orta tehlike | Orta derecede yangın yüküne ve yanabilirliğe sahip yanıcı malzemelerin bulunduğu yerler | Ek-1/B (OT-1, OT-2, OT-3, OT-4) |
| Yüksek tehlike | Yüksek yangın yüküne ve yanabilirliğe sahip, yangının çabucak yayılarak büyümesine sebep olacak malzemelerin bulunduğu yerler | Ek-1/C (YT-1 … YT-4) |
Düşük tehlike tanımında kompartıman doğrudan geçer: bir mekânın düşük tehlike sayılabilmesi için 126 m²'den büyük bölümü olmamalı ve en az 30 dakika yangına dayanıklı olmalıdır. Ek-1/A bu sınıfa okul ve eğitim kurumlarının, büroların ve hapishanelerin Ek-1/B ve Ek-1/C kapsamına girmeyen belirli alanlarını örnek verir.
Ek-1/B: Orta tehlike kullanım alanları (örnekler)
| Sınıf | Ek-1/B'deki örnekler |
|---|---|
| Orta Tehlike-1 | Çimento işleri; metal levha üretimi; mezbahalar, mandıralar; hastaneler, oteller, konutlar, lokantalar, kütüphaneler (kitap depoları hariç), okullar, bürolar; bilgisayar veri işleme ofisleri (veri saklama odaları hariç) |
| Orta Tehlike-2 | Fotoğraf laboratuvarları ve film fabrikaları; otomotiv fabrikaları ve tamirhaneleri; fırınlar, bisküvi, çikolata, şekerleme imalathaneleri, bira fabrikaları; fizik laboratuvarları, çamaşırhaneler, otoparklar, müzeler; deri eşya fabrikaları |
| Orta Tehlike-3 | Cam fabrikaları; boyama işlemleri, sabun fabrikaları; elektronik, buzdolabı ve çamaşır makinesi fabrikaları; hayvan yemi, meyve kurutma, şeker imalathaneleri, tahıl değirmenleri; radyo-televizyon yayınevleri, tren istasyonları, tesisat odaları; cilthaneler, mukavva ve kâğıt fabrikaları, matbaalar; kablo, plastik döküm ve plastik eşya (köpük plastik hariç), kauçuk eşya, sentetik lif (akrilik hariç) ve vulkanize fabrikaları; büyük mağazalar, alışveriş merkezleri, sergi salonları; halı, kumaş ve giysi, ayakkabı, triko, ev tekstili, yatak-şilte fabrikaları (köpük plastik hariç), dokuma atölyeleri; ahşap işleri ve mobilya fabrikaları, mobilya mağazaları |
| Orta Tehlike-4 | Mum, balmumu ve kibrit fabrikaları, boyahaneler; alkol damıtma; sinemalar, tiyatrolar, konser salonları, tütün fabrikaları; atık kâğıt işletmeleri; halat fabrikaları; pamuk iplikhanesi, keten ve kenevir hazırlama; odun talaşı, yonga levha ve kontrplak fabrikaları |
Ek-1/B'nin notu önemlidir: Orta Tehlike-1 ve Orta Tehlike-2 kullanım alanlarında boyama işlemi ve benzeri yüksek yangın yüküne sahip alanlar varsa kullanım alanı Orta Tehlike-3 olarak değerlendirilir. Bir otomotiv tamirhanesinde boya kabini varsa alan OT-3 olur ve Ek-4'te daha dar sınıra düşer.
Ek-1/C: Yüksek tehlike kullanım alanları (örnekler)
| Sınıf | Örnekler |
|---|---|
| Yüksek Tehlike-1 | Döşemelik kumaş ve muşamba fabrikaları; boya, renklendirici ve vernik imalatı; yapay kauçuk, reçine, lamba isi ve terebentin imalatı; talaş fabrikaları, odun yünü imalatı |
| Yüksek Tehlike-2 | Aydınlatma fişeği fabrikaları; plastik köpük ve sünger imalathaneleri; katran damıtma; otobüs ambarı, yüklü kamyon ve vagonlar, otobüs ve yüksüz kamyon depoları |
| Yüksek Tehlike-3 | Selüloz nitrat fabrikaları |
| Yüksek Tehlike-4 | Havai fişek fabrikaları |
Bir binanın farklı bölümlerinde farklı tehlike sınıfları varsa su ve pompa kapasitesi en yüksek sınıfa göre belirlenir (Madde 19/1). Farklı kullanımlar daha yüksek tehlike sınıfına uygun bir yangın bölmesiyle ayrılamıyorsa daha sıkı sınıfın kuralları bütün binaya uygulanır (Madde 18). Bu yüzden kompartıman, karma kullanımlı binada iki sınıfı birbirinden ayırarak her birine kendi kuralını uygulamayı mümkün kılan araçtır.
Ek-4: En fazla kompartıman alanları
Madde 24/6, binalarda olması gereken en fazla kompartıman alanını Ek-4'e bırakır. Tabloda yalnız endüstri ve depo satırları tehlike sınıfına göre ikiye ayrılır:
| Bina kullanım sınıfı | Tehlike sınıfı | En fazla kompartıman alanı | Not |
|---|---|---|---|
| Konutlar | — | Sınırsız | |
| Konaklama | — | 4.000 m² | (1) |
| Kurumsal: sağlık | — | 1.500 m² | (1) |
| Kurumsal: eğitim | — | 6.000 m² | (2) |
| Büro | — | 8.000 m² | (1) |
| Ticaret (4) | — | 2.000 m² | (2) |
| Toplanma: yeme-içme, eğlence, müze ve sergi | — | 4.000 m² | (2) |
| Toplanma: diğer | — | 6.000 m² | (2) |
| Endüstriyel yapılar | Orta Tehlike-3 ve üstü | 6.000 m² | (2) |
| Endüstriyel yapılar | Orta Tehlike-1 ve 2 | 15.000 m² | (3) |
| Depolar | Orta Tehlike-3 ve üstü | 1.000 m² | (2) |
| Depolar | Orta Tehlike-1 ve 2 | 5.000 m² | (3) |
| Kapalı otoparklar | — | Sınırlama yok |
Notlar:
- (1) Uygun yangın kontrol sistemleri (otomatik algılama, yağmurlama sistemi, duman tahliye sistemi ve benzeri) yapılmışsa kompartıman alanı 2 katına çıkarılabilir.
- (2) Uygun yangın kontrol sistemleri yapılmışsa kompartıman alanı sınırsızdır.
- (3) Bina tek katlıysa sınırlama yoktur; uygun yangın kontrol sistemleri yapılmışsa kompartıman alanı sınırsızdır.
- (4) Sebze ve meyve halleri, balık halleri, et borsaları, metal yedek parça bulunan yerler ve benzerleri ticaret satırının dışındadır.
Notlar sistemleri örnekleyerek sayar; bunlardan biri (örneğin yalnız otomatik algılama) notun koşulunu sağlar. Tablonun en dar satırı OT-3 ve üstü depo: 1.000 m²'dir; tek katlı bir depoda bile bu sınır kalkmaz, çünkü tek kat kolaylığı yalnız OT-1/2 satırlarındaki not (3)'te vardır. Notların uygulanışı ve ayrıntılar için Yangın Kompartımanı Alanları: Ek-4 Tablosu ve Madde 24 ve sprinkler ile kompartıman alanının sınırsız olması yazılarına bakın.
Ek-3/C: Kompartıman elemanlarının yangın dayanım süreleri
Kompartıman duvar ve döşemelerinin dayanımı Madde 24/1 gereği Ek-3/B'ye, Ek-3/B de çoğu satırda Ek-3/C'ye gönderir. Ek-3/C süreleri kullanım sınıfına, yağmurlama sistemi olup olmamasına, bodrum derinliğine ve bina yüksekliğine göre verir (dakika):
| Kullanım | Yağmurlama | Bodrum > 10 m | Bodrum < 10 m | Bina < 5 m | Bina < 21,50 m | Bina < 30,50 m | Bina > 30,50 m |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bir ve iki ailelik evler | — | — | 30 (2) | 30 | 60 | — | — |
| Apartmanlar | — | 90 | 60 | 30 (2) | 60 | 90 | 120 |
| Konaklama | yok | 90 | 60 | 60 | 60 | 90 | izin verilmez |
| Konaklama | var | 60 | 60 | 30 (2) | 60 | 60 | 120 (3) |
| Kurumsal | yok | 90 | 60 | 60 | 60 | 90 | izin verilmez |
| Kurumsal | var | 90 | 60 | 30 (2) | 60 | 90 | 120 (3) |
| Büro | yok | 90 | 60 | 30 (2) | 60 | 90 | izin verilmez |
| Büro | var | 60 | 60 | 30 (2) | 30 (2) | 60 | 120 (3) |
| Ticaret | yok | 90 | 60 | 60 | 60 | 90 | izin verilmez |
| Ticaret | var | 60 | 60 | 30 (2) | 30 (2) | 60 | 120 (3) |
| Endüstriyel | yok | 120 | 90 | 60 | 90 | 120 | izin verilmez |
| Endüstriyel | var | 90 | 60 | 30 (2) | 60 | 90 | 120 (3) |
| Toplanma | yok | 90 | 60 | 60 | 60 | 90 | izin verilmez |
| Toplanma | var | 60 | 60 | 30 (2) | 60 | 60 | 120 (3) |
| Depolar | yok | 120 | 90 | 60 | 90 | 120 | izin verilmez |
| Depolar | var | 90 | 60 | 30 (2) | 60 | 90 | 120 (3) |
| Açık otoparklar | — | — | — | 15 (2)(4) | 15 (2)(4) | 15 (2)(4) | 60 |
| Diğer otoparklar | — | 90 | 60 | 30 (2) | 60 | 90 | 120 (3) |
Bodrum derinliği, en alt bodrum kat döşemesi ile zemin kat döşemesi arasındaki mesafedir. Ek-3/C notları:
- (1) Bodrumun üstündeki döşeme (birden fazla bodrum varsa en üstteki bodrumun üstündeki döşeme), giriş ve üst katlar için olan süre daha fazlaysa o hükmü sağlar.
- (2) Binaları ayıran yangın kompartıman duvarları için en az 60 dakikaya yükseltilir.
- (3) Taşıyıcı sistemin bir bölümünü oluşturmayan elemanlar için 90 dakikaya düşürülebilir.
- (4) Acil kaçışı oluşturan elemanlar için 30 dakikaya yükseltilir.
Tabloda 30 dakikalık hücreler olsa da Madde 4/tt'deki tanım bir kompartımanın her yanının en az 60 dakika dayanıklı olmasını ister. Kompartıman sınırı olarak kullanılan elemanlarda 60 dakikanın altına inilmez. Ayrıca yağmurlama sistemi olmayan konaklama, kurumsal, büro, ticaret, endüstri, toplanma ve depo binalarında bina yüksekliği 30,50 m'yi aşan hücrelerdeki izin verilmez ifadesi, bu binaların yağmurlamasız yapılamayacağını gösterir; Madde 96/2-a da yapı yüksekliği 30,50 m'yi aşan konut dışı binalarda yağmurlamayı zorunlu tutar.
Ek-3/B'de kompartımanla ilgili diğer satırlar
| Eleman | Dayanım |
|---|---|
| Korunumlu şaftlar (yangın merdiveni yuvaları ve acil durum asansör kuyuları hariç) | REI 120 |
| Korunumlu yangın merdiveni yuvası, acil durum asansör kuyusu ve yangın güvenlik holünü binanın geri kalanından ayıran duvar | REI 120 |
| Bunları birbirinden ayıran duvar | REI 60 |
| Yangın kesici | EI 30 |
| Asma tavan | EI 30 (alt taraftan) |
Yüksek binalarda çöp, haberleşme, evrak ve teknik donanım gibi düşey tesisat şaft ve baca duvarları en az 120 dakika, kapakları en az 90 dakika dayanıklı ve duman sızdırmaz olur (Madde 25/3).
Tesisat geçişleri: kompartımanın zayıf noktası
Kompartımanı bozan en yaygın hata duvar değil, duvarı geçen tesisattır:
- Havalandırma kanalları: Kanallar kompartıman duvarlarını delmemelidir. 120 dakika dayanıklı bir kompartıman duvarını veya katını geçmek zorunluysa geçiş yerine yangın damperi ya da şönt baca, özel kelepçe gibi yangın geçişini engelleyen önlem konur; korunmuş bir şaftın girişinde ve çıkışında yangın damperi şarttır (Madde 87/8).
- Ortak santral: Aynı klima santrali birden fazla kompartımanı besliyorsa kompartımanlar arası geçişlerde üfleme ve emiş kanallarına yangın damperi konur (Madde 87/6). Basınçlandırma kanallarında yangın damperi kullanılmaz (Madde 87/9).
- Baca ve kanallar: Yangının yayılmasında rol oynayan tesisat bacası ve kanallar kompartıman hizasında olur ve kompartımanın dayanımını azaltmayacak şekilde yalıtılır; özel detaylar dışında kompartımanları aşmalarına izin verilmez (Madde 87/11).
- Borular ve kablolar: Yangın duvarından geçen su, elektrik, ısıtma ve havalandırma tesisatının çevresi açıklık kalmayacak şekilde, en az duvarın dayanım süresi kadar yangın ve duman geçişine karşı yalıtılır (Madde 25/2). Normal alevlenici pis su borusu kullanılıyorsa kat geçişlerinde kompartıman duvarının dayanım süresi kadar yangın kesici kullanılır (Madde 29/4).
Örnek: aynı alan, üç farklı sonuç
12.000 m² tek katlı bir yapı düşünelim:
- Mobilya fabrikası (Ek-1/B, OT-3): Ek-4 sınırı 6.000 m² (not 2). Yapı en az iki kompartımana bölünür ya da uygun bir yangın kontrol sistemi yapılarak sınır kaldırılır. Tek kat kolaylığı OT-3'te yoktur.
- Metal levha üretimi (Ek-1/B, OT-1): Ek-4 sınırı 15.000 m² (not 3); üstelik bina tek katlı olduğu için sınırlama yoktur. 12.000 m² tek kompartıman olabilir.
- OT-3 malzeme deposu: Ek-4 sınırı 1.000 m² (not 2). Sistem yapılmazsa 12 kompartıman gerekir; uygun yangın kontrol sistemiyle sınır kalkar. Depo tek katlı olsa da OT-3 satırında tek kat kolaylığı yoktur.
Aynı yapı yağmurlamasız ve 21,50 m'den alçak bir endüstri binasıysa, Ek-3/C'ye göre kompartıman elemanları 90 dakika dayanıklı olur; yağmurlama sistemiyle bu değer 60 dakikaya iner.
Sık yapılan hatalar
- Döşemeyi unutmak: Tanım "tavan ve taban döşemesi dâhil" der; yalnız duvarlarla çevrili, döşemesi dayanımsız bir alan kompartıman değildir.
- Kapıyı duvardan ayrı düşünmek: Kompartıman duvarındaki kapı, kendiliğinden kapanan ve duman sızdırmaz değilse kompartıman çalışmaz.
- Tesisat geçişini detaysız bırakmak: Damper, yangın kesici ve yalıtım detayı olmayan her geçiş Madde 24/7'deki süreklilik şartını bozar.
- Tehlike sınıfını kullanım adından okumak: Bir "depo"nun Ek-4 satırı içindeki malın tehlike sınıfına göre 1.000 m² veya 5.000 m² olur. Boya bölümü olan OT-1/2 tesis OT-3 sayılır.
- 30 dakikalık hücreyi kompartıman sınırına uygulamak: Ek-3/C'deki 30 dakika değerleri kompartıman sınırı için yetmez; tanım en az 60 dakika ister.
Sık Sorulan Sorular
Yangın kompartımanı nedir?
BYKHY Madde 4/tt'ye göre yangın kompartımanı, bir bina içerisinde tavan ve taban döşemesi dâhil olmak üzere her yanı en az 60 dakika yangına karşı dayanıklı yapı elemanları ile duman ve ısı geçirmez alanlara ayrılmış bölgedir. Amaç yangını ve dumanı çıktığı bölgede belirli bir süre tutmaktır.
Kompartıman duvarı en az kaç dakika dayanıklı olmalıdır?
Tanım gereği en az 60 dakika. Gerçek süre Ek-3/B ve Ek-3/C'den okunur: bina içindeki farklı kullanımları ayıran kompartıman duvarları REI 60 veya Ek-3/C'deki değerden büyük olanıdır; diğer kompartıman duvarları ve döşemeleri doğrudan Ek-3/C'ye göre 60, 90 veya 120 dakikaya çıkar.
Ek-4'te kompartıman alanı neye göre değişir?
Bina kullanım sınıfına, endüstri ve depolarda ayrıca Ek-1 tehlike sınıfına göre değişir. Örneğin depolarda Orta Tehlike-3 ve üstü için en fazla 1.000 m², Orta Tehlike-1 ve 2 için 5.000 m²'dir. Uygun yangın kontrol sistemleriyle alan 2 katına çıkar veya sınırsız olur; OT-1/2 endüstri ve depolarda bina tek katlıysa sınır yoktur.
Yangın duvarı ile kompartıman duvarı aynı şey mi?
Hayır. Yangın duvarı (Madde 25) bitişik nizam yapıları birbirinden ayırır ve en az 90 dakika dayanıklı projelendirilir. Kompartıman duvarı bina içindeki bölgeleri ayırır; süresi Ek-3/B ve Ek-3/C'den gelir ve en az 60 dakikadır. Madde 26/1 ise bütün döşemelerin yangın duvarı niteliğinde olmasını ister.
Havalandırma kanalı kompartıman duvarından geçebilir mi?
Madde 87/8 kanalların kompartıman duvarlarını delmemesini ister; 120 dakika dayanıklı bir kompartıman duvarını veya katını geçmek zorunluysa geçiş yerine yangın damperi ya da şönt baca, özel kelepçe gibi yangın geçişini engelleyen önlem konur. Aynı santral birden fazla kompartımanı besliyorsa üfleme ve emiş kanallarında kompartıman geçişlerinde yangın damperi zorunludur (Madde 87/6).
Kaynakça
- Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete 19.12.2007/26735 ve değişiklikleri (güncel konsolide metin): Madde 4/1-s, 4/1-tt, 4/1-uu, 18, 19, 24, 25, 26, 29/4, 49, 50, 87; Ek-1/A, Ek-1/B, Ek-1/C, Ek-3/B, Ek-3/C, Ek-4. mevzuat.gov.tr
Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.