Kısa cevap: Madde 2.3.1.12 (s.7) HC-1 ve HC-2 kullanımları için 250 gpm (950 L/dk), HC-3 kullanımları için 500 gpm (1.900 L/dk) hortum payı öngörür. Bu pay sprinkler tasarım debisine eklenir. Madde 2.3.1.13 ise su kaynağının, sprinkler tasarım debisi artı hortum payını tüm tehlike kategorileri için 60 dakika boyunca sağlayabilmesini ister.

Depolama dışı bir alanda su talebi dört adımda çıkar: tehlike kategorisini belirle, depolamanın gerçekten tali olduğunu doğrula, Tablo 2.3.1.10'dan yoğunluk ve alanı oku, üzerine hortum payını ekleyip 60 dakika ile çarp. Bu yazı o dört adımı bölüm numaralarıyla ve dört sayısal örnekle yürütüyor.

Kaynak, FM Global DS 3-26, Fire Protection for Nonstorage Occupancies (April 2019, Interim Revision April 2025, 27 sayfa). Tehlike kategorisi eşlemesi ve genel çerçeve için DS 3-26 depolama dışı su talebi yazısına, hesabın adımları için hidrolik hesap rehberine bakın.

Adım 1: Tehlike Kategorisi

Madde 2.2.2 (s.3) kategoriyi baskın kullanıma göre belirlemeyi ister; Tablo 2.2.2 (s.5) tanımları verir. HC-1, hafif genel yanıcı yükü ve proseslerde sınırlı yanıcı ya da düşük tehlikeli işlemlerdir; tali plastik depolamasını ve duvar ile tavan yapımında kullanılan plastiği kapsamaz. Örnek olarak konut, ofis, yanmaz imalat ve hastane sayılır. HC-2, orta düzeyde sürekli yanıcı yükü ve sınırlı plastik veya tutuşabilir sıvı nedeniyle orta tehlikeli işlemlerdir; talaşlı imalat, ahşap işleri, elektronik montaj, perakende, tiyatro ve gıda üretimi örnektir. HC-3, genellikle sürekli ve daha ağır yanıcı yükü ile daha fazla plastiktir; plastik imalatı, araç imalatı ve matbaa örnektir.

Tablonun notu önemlidir: sayılan örnekler tipiktir ama kullanımın ayrıntısına göre daha yüksek ya da daha düşük kategoriye taşınabilir. Madde 2.2.3 ahşap yapıda olup başka yanıcı içermeyen binaları HC-1 sayar; Madde 2.2.5 yangın bölmesiyle ayrılmamış karışık kullanımlarda en büyük tehlikeye göre koruma ister. Madde 2.2.4 ayrı bir kapı açar: tavan sprinklerlerinden gizlenmiş, yanıcı yapı özelliği taşıyan ya da yanıcı malzeme içeren hacimler belirlenip korunur ve yanıcı gizli hacimler DS 1-12 uyarınca HC-1 olarak ele alınır.

Adım 2: Depolama Gerçekten Tali mi

Hesapta bu adım dikkat ister. Madde 2.3.2.1 (s.7) Sınıf 1-3 emtianın 10 ft (3 m) yüksekliğe kadar ve 200 ft² (20 m²) alanı aşmayacak şekilde dolu istif, paletli, raf, etajer veya kutu düzeninde depolanmasını kullanıma tali sayar ve Tablo 2.3.1.10 ile korunmasına izin verir. Madde 2.3.2.2 plastikte sınırı daraltır: HC-2 ve HC-3 kullanımlarında plastik emtia 6 ft (1,8 m) yüksekliğe kadar ve 64 ft² (6 m²) alanı aşmayacak şekilde, yani yaklaşık dört palet, tali sayılır. Madde 2.3.2.3 bu sınırlar içindeki birden fazla istif alanının en az 8 ft (2,4 m) genişliğinde koridorlarla ayrılması halinde yine tali sayılabileceğini belirtir.

Alan sınırı aşılıp yükseklik sınırı aşılmıyorsa Madde 2.3.3.1 devreye girer: alçak istif (low-piled) depolama sayılır ve Tablo 2.3.3.1 ile DS 2-0'ın depolama sprinkleri montaj ve engelleme kuralları uygulanır. Yükseklik sınırı da aşılıyorsa Madde 2.3.4.1 (s.10) alanı doğrudan DS 8-9 kapsamına gönderir.

Bölüm 1.1 (s.3) ve Madde 2.3.1.10 tablonun geçerli olmadığı durumları sayar: tali miktarları aşan tutuşabilir sıvı depolaması veya kullanımı, yatay yüzeylerde biriken yanıcı toz veya hav, plastik yapı elemanları, yanıcı yapı veya içerik barındıran gizli ve gölgelenmiş hacimler, ve tali depolamayı aşan istif yüksekliği veya alanı.

Adım 3: Tasarım Yoğunluğu ve Alanı

Tablo 2.3.1.10 (s.7) tasarımı verir. SI değerleri, yoğunluk mm/dk ve alan m² olarak:

Kategori 9 m ıslak 9 m kuru 13,5 m ıslak 13,5 m kuru 18 m ıslak 18 m kuru 30 m ıslak
HC-1 4 / 140 4 / 140 8 / 230 8 / 330 8 / 230 8 / 330 24 / 110
HC-2 8 / 230 8 / 330 8 / 230 8 / 330 8 / 230 8 / 330 24 / 110
HC-3 12 / 230 12 / 330 12 / 340 12 / 430 20 / 280 20 / 370 24 / 110

Notlar tasarımı belirler. Not 3 ve Madde 2.3.1.10.1: 30 m tavan tasarımları yalnız K14.0 (K200) ve daha büyük K faktörlü sprinklerlerle kullanılır; 30 m tavanda kuru sistem için tasarım rehberi hâlen mevcut değildir. Not 1: yurt, konut ve mesken tipi alanlarda talep alanı en büyük oda alanına dayandırılabilir, ancak dört sprinklerden az olamaz ve en az bir saatlik yangın dayanımına sahip kompartımanlama bulunmalıdır; koridorlar bu belirlemede oda gibi ele alınır.

Madde 2.3.1.11 bir taban koyar: tablodaki talepler ne olursa olsun, en uzak sprinklerde en az 7 psi (0,5 bar) tasarım basıncı sağlanır. Madde 2.3.1.14 büyük ve bitişik parçaların (büyük uçak, tekne, rüzgar türbini kanadı) imalatını ayrı tutar: 18 m altı tavanlarda Tablo 2.3.1.10 kullanılır, 18 m üstünde K25.2 (K360) sprinklerlerle 12 sprinkler 50 psi (3,5 bar) tasarımı uygulanır.

Adım 4: Hortum Payı, Süre ve Dört Hesap Örneği

Madde 2.3.1.12 (s.7) hortum payını verir: HC-1 ve HC-2 için 250 gpm (950 L/dk), HC-3 için 500 gpm (1.900 L/dk). Madde 2.3.1.13 süreyi verir: su kaynağı, tasarım sprinkler debisi artı hortum payını tüm kategoriler için 60 dakika sağlayabilmelidir. Bundan sonrası aritmetiktir: sprinkler debisi = yoğunluk x tasarım alanı; toplam = sprinkler debisi + hortum payı; hacim = toplam x 60 dakika.

Örnek 1. HC-2 elektronik montaj salonu, ıslak sistem, tavan 8,5 m. Tablodan 8 mm/dk ve 230 m². Sprinkler debisi 8 x 230 = 1.840 L/dk; toplam 1.840 + 950 = 2.790 L/dk; hacim 2.790 x 60 = 167.400 L, yaklaşık 167 m³.

Örnek 2. Aynı salon, ısıtılamadığı için kuru sistem. Tablodan 8 mm/dk ve 330 m². Sprinkler debisi 2.640 L/dk; toplam 3.590 L/dk; hacim 215.400 L, yaklaşık 215 m³. Kuru sisteme geçiş, yoğunluğu değiştirmeden depo hacmini yaklaşık %29 büyütür. Tesisat tipi ödünleşmeleri için ıslak, kuru, alternatif ve ön tepkili karşılaştırmasına bakın.

Örnek 3. HC-1 ofis katı, ıslak sistem, tavan 4 m. Tablodan 4 mm/dk ve 140 m². Sprinkler debisi 560 L/dk; toplam 1.510 L/dk; hacim 90.600 L, yaklaşık 91 m³. Dikkat: bu senaryoda hortum payı toplam debinin yaklaşık %63'üdür. HC-1 alanlarda su deposunu belirleyen kalem sprinkler değil, hortum payıdır.

Örnek 4. HC-3 plastik imalat salonu, ıslak sistem, tavan 17 m. Tablodan 20 mm/dk ve 280 m². Sprinkler debisi 5.600 L/dk; toplam 7.500 L/dk; hacim 450.000 L, yani 450 m³. Aynı salon 9 m tavanla kurulsaydı 12 x 230 = 2.760 L/dk sprinkler ve 1.900 L/dk hortum ile toplam 4.660 L/dk, hacim yaklaşık 280 m³ olurdu. Tavan yüksekliği kararı tek başına depo hacmini yaklaşık %61 artırıyor.

Tablo 2.3.1.10 Not 2 bir azaltma yolu verir: HC-2 ve HC-3 kullanımlarında tavan 9 m'yi aşmıyor ve ıslak sistem kullanılıyorsa, 160 °F (70 °C) K11.2EC (K160EC) dik (upright) sprinklerle tasarım 12 mm/dk ve 140 m²'ye (en az 6 sprinkler), K14.0EC (K200EC) dik sprinklerle 12 mm/dk ve 90 m²'ye (en az 4 sprinkler) indirilebilir. HC-2 için hesap: 12 x 90 = 1.080 L/dk sprinkler, toplam 2.030 L/dk, hacim yaklaşık 122 m³. Yani Örnek 1'e göre yaklaşık %27 daha küçük depo.

Son kontrol olarak en uzak sprinklerdeki 0,5 bar şartı hatırlanmalı. K faktörü ile debi ilişkisini kullanarak (bkz. K faktörü nedir) K11.2 (K160) bir sprinkler 0,5 bar'da 160 x karekök(0,5) = yaklaşık 113 L/dk verir; bu debi 8 mm/dk yoğunlukta yaklaşık 14 m²'lik bir alanı besler. Gerçek aralık ve kapsama sınırları DS 2-0'dan alınır (Madde 2.3.1.9), ama bu basit kontrol tasarım basıncının neden taban olarak konduğunu gösterir.

Uygulama Notu

Bu hesabı bozabilecek bir durum, üretim alanına zamanla giren depolamadır. Örneğin proje HC-2 olarak, 167 m³ depo ile teslim edilmiş olsun; sonradan aynı salonda hammadde paletleri 3 metrenin üstüne istiflenirse Madde 2.3.2.1'in 3 m ve 20 m² sınırı aşılır ve alan artık DS 3-26 kapsamında değildir; Madde 2.3.4.1 gereği DS 8-9'a geçilir ve tasarım tamamen değişir. Bunu yakalamanın bir yolu, Madde 2.3.1.10'un kapsam dışı listesinin bir işletme kontrol maddesine dönüştürülmesidir: yılda bir kez salonda istif yüksekliği ve alanı ölçülüp tasarım kabulüyle karşılaştırılmalıdır.

İkinci nokta gizli hacimlerde. Madde 2.2.4 tavan sprinklerinden gizlenmiş, yanıcı içerik barındıran hacimlerin belirlenip korunmasını istiyor; örnek olarak yanıcı malzeme içeren ekipmanı, kanal, armatür veya davlumbazla engellenmiş alanları ve gizli yanıcı yapıyı sayıyor. Sonradan çekilen kablo tavaları ve kanallar yangın projesine yansıtılmazsa hesap kağıt üzerinde doğru kalırken mahalde yanlışa dönüşebilir.

Kontrol Listesi

  • ☐ Tehlike kategorisi baskın kullanıma göre Tablo 2.2.2 ile belirlendi (Madde 2.2.2)
  • ☐ Karışık kullanımda bölme yoksa en büyük tehlikeye göre tasarlandı (Madde 2.2.5)
  • ☐ Gizli ve gölgelenmiş hacimler belirlendi ve korumaya alındı (Madde 2.2.4)
  • ☐ İstif yüksekliği ve alanı tali depolama sınırları içinde (Madde 2.3.2.1 ve 2.3.2.2)
  • ☐ Alan sınırı aşılıyorsa alçak istif tablosuna geçildi (Madde 2.3.3.1)
  • ☐ Yükseklik sınırı aşılıyorsa DS 8-9'a geçildi (Madde 2.3.4.1)
  • ☐ Yoğunluk ve alan Tablo 2.3.1.10'dan tavan yüksekliği ve sistem tipine göre okundu
  • ☐ En uzak sprinklerde en az 0,5 bar tasarım basıncı sağlandı (Madde 2.3.1.11)
  • ☐ Hortum payı HC-1/HC-2 için 950 L/dk, HC-3 için 1.900 L/dk eklendi (Madde 2.3.1.12)
  • ☐ Süre tüm kategoriler için 60 dakika alındı (Madde 2.3.1.13)
  • ☐ EC sprinkler ile azaltma seçeneği değerlendirildi (Tablo 2.3.1.10 Not 2)
  • ☐ Yerel mevzuatın hidrant ve yangın dolabı payları ayrıca hesaplandı
  • ☐ İstif yüksekliği ve alanının yıllık kontrolü işletme prosedürüne eklendi

SSS

DS 3-26'ya göre hortum payı ne kadar alınır?

Madde 2.3.1.12 (s.7) HC-1 ve HC-2 kullanımları için 250 gpm (950 L/dk), HC-3 kullanımları için 500 gpm (1.900 L/dk) hortum payı öngörür. Bu pay sprinkler tasarım debisine eklenir. Madde 2.3.1.13 ise su kaynağının, sprinkler tasarım debisi artı hortum payını tüm tehlike kategorileri için 60 dakika boyunca sağlayabilmesini ister.

HC-2 bir üretim salonunda su deposu hacmi nasıl bulunur?

Tablo 2.3.1.10 (s.7) ıslak sistemde ve en fazla 9 m tavan yüksekliğinde HC-2 için 8 mm/dk yoğunluğu 230 m² alanda ister. Sprinkler debisi 8 x 230 = 1.840 L/dk olur. Madde 2.3.1.12 uyarınca 950 L/dk hortum payı eklenince toplam 2.790 L/dk, Madde 2.3.1.13 uyarınca 60 dakika süre ile 167.400 L, yani yaklaşık 167 m³ bulunur. Bu, yalnız DS 3-26 kapsamındaki talebi verir; yerel mevzuatın hidrant ve dolap payları ayrıca değerlendirilir.

Aynı alanda kuru sistem su talebini ne kadar artırır?

Tablo 2.3.1.10, en fazla 9 m tavanlı HC-2 için ıslak sistemde 8 mm/dk ve 230 m², kuru sistemde 8 mm/dk ve 330 m² verir. Yoğunluk aynı kalır, alan büyür. Sprinkler debisi 1.840 L/dk yerine 2.640 L/dk olur; 950 L/dk hortum payı ve 60 dakika süreyle toplam hacim yaklaşık 167 m³ yerine 215 m³ çıkar. Yani yaklaşık %29 artış.

Depolama ne zaman DS 3-26 kapsamında kalır?

Madde 2.3.2.1 (s.7) Sınıf 1-3 emtianın 10 ft (3 m) yüksekliğe kadar ve 200 ft² (20 m²) alanı aşmayacak şekilde istiflenmesini kullanıma tali (incidental) sayar. Madde 2.3.2.2 HC-2 ve HC-3 kullanımlarında plastik emtiayı 6 ft (1,8 m) yüksekliğe kadar ve 64 ft² (6 m²) alanı aşmayacak şekilde, yani yaklaşık dört palet, tali sayar. Madde 2.3.2.3 bu sınırlar içindeki birden fazla istif alanının en az 8 ft (2,4 m) genişliğinde koridorlarla ayrılması halinde yine tali sayılabileceğini belirtir.

Kaynakça

  1. FM Global Property Loss Prevention Data Sheet 3-26, Fire Protection for Nonstorage Occupancies, April 2019, Interim Revision April 2025. Kullanılan bölümler: 1.0-1.1 (s.3), 2.2.1-2.2.6 ve Tablo 2.2.2 (s.3-5), 2.3.1.1-2.3.1.9 (s.5-6), 2.3.1.10 ve Tablo 2.3.1.10 (s.6-7), 2.3.1.11-2.3.1.15 (s.7), 2.3.2.1-2.3.2.4 (s.7-8), 2.3.3.1 ve Tablo 2.3.3.1 (s.8-9), 2.3.4.1 (s.10).
  2. Hacim ve debi değerleri, yukarıdaki bölümlerde verilen yoğunluk, alan, hortum payı ve süre değerlerinin çarpımıyla bu yazıda hesaplanmıştır; ara sonuçlar metinde açık yazılmıştır.
  3. FM Global veri sayfası listesi: https://www.fmglobal.com/research-and-resources/fm-global-data-sheets
  4. Tehlike kategorisi eşlemesi ve genel çerçeve: https://selvi.org/blog/fmglobal/ds-3-26-nonstorage-water-demand
  5. Hidrolik hesap adımları: https://selvi.org/blog/rehber/hidrolik-hesap-rehberi
  6. Tesisat tipi ödünleşmeleri: https://selvi.org/blog/karsilastirma/islak-kuru-alternatif-preaction-karsilastirma
  7. K faktörü tanımı: https://selvi.org/blog/sozluk/k-faktor-nedir

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.

MEP Calc'i App Store'dan indir
Kaynaklar & Uyarı

Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.