Yangın Koruma Terimleri Sözlüğü — 109 Terim

Yangın korumasında kullanılan 109 temel terimin kısa ve doğrulanabilir tanımları. Tanımlar NFPA, EN ve FM Global belgelerinin terminolojisine dayanır; bağlayıcı metin her zaman standardın kendisidir.

Sprinkler ve başlıklar

Terim	Tanım
Sprinkler	Isı ile açılan, suyu belirli bir desende dağıtan otomatik su boşaltma cihazı.
K-faktörü	Sprinklerin debi katsayısı. Q = K√P bağıntısında debiyi basınca bağlar.
RTI	Response Time Index. Sprinklerin ısıya tepki hızını ölçen katsayı, birimi (m·s)^0,5.
Hızlı tepkili (quick response, QR)	RTI değeri 50 (m·s)^0,5 veya altında olan sprinkler sınıfı (NFPA 13-2025 tanımı); EN 12845 Tablo 38'e göre raf içinde tek seçenek, kuru ve A tipi ön tepkili sistemlerde yasak.
Standart tepkili (standard response)	RTI değeri 80 (m·s)^0,5 veya üzerinde olan sprinkler sınıfı (NFPA 13-2025 tanımı).
Sarkık (pendent) sprinkler	Boru hattından aşağı doğru sarkan, suyu aşağı yönde dağıtan sprinkler.
Dik (upright) sprinkler	Boru hattının üstüne yukarı bakacak şekilde monte edilen sprinkler.
Yan duvar (sidewall) sprinkleri	Duvara monte edilen, suyu tek yöne yarım daire desende dağıtan sprinkler.
Gizli (concealed) sprinkler	Dekoratif kapak altına gizlenen, kapağı ısıyla düşen sarkık sprinkler.
ESFR	Early Suppression Fast Response. Yüksek K-faktörlü, hızlı tepkili, depolama yangınını tavan seviyesinden bastırmak için tasarlanan sprinkler.
CMSA	Control Mode Specific Application. Büyük damlalı, belirli depolama düzenlemeleri için listelenmiş kontrol modu sprinkleri.
CMDA	Control Mode Density Area. Yoğunluk-alan yöntemiyle tasarlanan klasik kontrol modu sprinkleri.
Raf içi sprinkler	Raf sistemi içine, baca boşluğuna yerleştirilen ara seviye sprinkleri.
Su kalkanı	Raf içindeki veya delikli raf/platform altındaki sprinklerin ısıl elemanını üstten gelen sudan koruyan, en az 0,075 m çapında metal disk (EN 12845 14.7).
Perde (baffle)	Soğuk lehimlenmeyi önlemek için 2 m'den yakın iki sprinkler arasına konan yaklaşık 200 mm × 150 mm perde (EN 12845 12.3).
Soğuk lehimlenme (cold soldering)	Açılan sprinklerin suyunun komşu sprinklerleri ıslatıp soğutarak açılmalarını engellemesi.
Cam ampul	Isıyla genleşen sıvı sayesinde kırılan, sprinkleri açan cam kapsül.
Eriyebilir bağlantı	Belirli sıcaklıkta eriyen lehimle tutulan mekanik sprinkler tetikleyicisi.
Deflektör	Sprinklerden çıkan suyu tasarlanan desene dağıtan plaka.
Yedek sprinkler dolabı	Sistemde kullanılan her tip ve sıcaklıktan yedek sprinkler ile özel anahtarın saklandığı dolap (EN 12845 20.1.4: ortam sıcaklığı en çok 27 °C; en az 6 LH, 24 OH, 36 HHP/HHS).

Sistem tipleri

Terim	Tanım
Islak sistem	Boru hattı sürekli basınçlı su ile dolu olan sprinkler sistemi.
Kuru sistem	Boru hattı basınçlı hava ile dolu olan, kuru alarm vanası ile beslenen sistem.
Alternatif sistem	Yaz aylarında ıslak, kış aylarında kuru olarak işletilen sistem.
Ön tepkili (pre-action) sistem	Kuru borulu olup vanası otomatik algılama sistemiyle açılan sistem; EN 12845 11.4'te A tipi (yalnız algılama) ve B tipi (algılama veya sprinkler açılması).
Çift kilitli ön tepkili sistem	Hem dedektör tetiklenmesi hem boru basınç kaybı gerektiren ön tepkili tip (NFPA 13; EN 12845'te tanımlı değil).
Baskın (deluge) sistem	Tüm sprinklerleri açık olan, vana açıldığında hepsinin birden su verdiği sistem (NFPA 13 Bölüm 8.3; EN 12845 kapsamı dışında).
Su püskürtme sistemi	Ekipman soğutma ve maruziyet koruması için nozullarla su dağıtan sistem.
Su sisi sistemi	Çok küçük damlacıklarla soğutma ve buhar seyreltmesi yapan söndürme sistemi.
Yağmurlama ıslak alarm vanası	Islak sistemde su akışını algılayan ve alarmı tetikleyen kontrol vanası.
Su motor gongu	Vanadan geçen suyun tahrik ettiği, elektrik gerektirmeyen mekanik alarm.
Test ve drenaj vanası	Sistem sonunda akış testi ve boşaltma için konan vana düzeneği.
Akış anahtarı	Boruda su akışını algılayıp elektriksel alarm sinyali üreten cihaz.
İzleme anahtarı	Vananın açık konumda kalmasını izleyen, kapanınca arıza sinyali veren cihaz.
Geri akış önleyici	İçme suyu şebekesinin sistem suyu ile kirlenmesini önleyen cihaz.

Tasarım ve hidrolik

Terim	Tanım
Tasarım yoğunluğu	Korunan alanın birim alanına düşen su debisi; mm/dak veya gpm/ft² ile ifade edilir.
Operasyon alanı	Aynı anda çalıştığı varsayılan sprinklerlerin kapladığı hidrolik hesap alanı.
En elverişsiz nokta	Hidrolik olarak en zor beslenen, hesabın başladığı sprinkler grubu.
Hazen-Williams denklemi	Boru içi sürtünme kaybını C katsayısıyla hesaplayan bağıntı.
C katsayısı	Boru iç yüzey pürüzlülüğünü temsil eden Hazen-Williams sabiti.
Eşdeğer uzunluk	Vana ve fittinglerin kaybının eşdeğer düz boru uzunluğu olarak ifadesi.
Hız basıncı (velocity pressure)	Akış hızından kaynaklanan, toplam basınçtan ayrılan dinamik bileşen.
Hidrolik denge	Bir düğümde birleşen kolların basınçlarının eşitlenmesi işlemi.
Tehlike sınıfı	Yangın yükü ve yayılma hızına göre yapılan LH, OH, HHP, HHS sınıflaması.
LH	Light Hazard (hafif tehlike). EN 12845 6.2.2: düşük yangın yükü ve düşük yanıcılık; en az 30 dk yangın dayanımlı, hiçbir bölmesi 126 m²'yi aşmayan kullanımlar (hastane ve otel Ek A'da OH1'dir; okul ve ofisler 6.2.2 koşulunu sağlayan bölümlerde LH, diğerlerinde OH1).
OH1–OH4	Ordinary Hazard. Orta tehlikeli üretim ve ticari alanların dört alt sınıfı.
HHP	High Hazard Process. Yüksek tehlikeli üretim faaliyeti sınıfı.
HHS	High Hazard Storage. Yüksek tehlikeli depolama sınıfı; kategori I–IV ile ifade edilir.
ST1–ST6	EN 12845'te depolama düzenlemesi tipleri (yığın, palet, raf vb.).
Emtia sınıfı	NFPA 13'te malzeme ve ambalajın yangın davranışına göre Sınıf I–IV ve plastik ayrımı.
Baca boşluğu (flue space)	Raf sisteminde paletler arasında bırakılan, ısı ve suyun geçtiği düşey boşluk.
Boyuna baca boşluğu	Sırt sırta iki raf sırası arasındaki, en az 0,15 m olması gereken boşluk (EN 12845 12.5.1).
Enine baca boşluğu	Yan yana paletler arasındaki, en az 0,10 m olması gereken boşluk (EN 12845 12.5.1).
Palet durdurucu (pallet stop)	Paletin rafa fazla itilip baca boşluğunu kapatmasını önleyen mekanik durdurucu; EN 12845 12.5.1 gerektiğinde ister.
Serbest yükseklik	Depolanan malzemenin üst yüzeyi ile sprinkler deflektörü arasındaki mesafe.

Pompa ve su kaynağı

Terim	Tanım
Yangın pompası	Sisteme gerekli basınç ve debiyi sağlayan, listelenmiş santrifüj pompa.
Jokey pompa	Küçük kaçakları karşılayarak sistem basıncını sabit tutan yardımcı pompa.
NPSHa	Tesisatın pompa emişinde sağladığı net pozitif emme yükü.
NPSHr	Pompanın kavitasyona girmemesi için gerektirdiği net pozitif emme yükü.
Kavitasyon	Emişte basıncın buhar basıncına düşmesiyle kabarcık oluşup çökmesi; çark aşınır.
Kapalı vana basıncı	Pompanın sıfır debide ürettiği basınç; shut-off head.
Aşırı yük (overload)	Pompanın nominal debinin %150'sinde çalıştırılması durumu; NFPA 20 performans noktası.
Pozitif emme (positive head)	Su kaynağının pompa ekseninden yüksekte olması; tercih edilen düzen (EN 12845 10.6.2.2).
Negatif emme (suction lift)	Su kaynağının pompa ekseninden alçakta olması; EN 12845 10.6.2.3 pompa eksenini düşük su seviyesinden en çok 3,2 m yükseğe izin verir, dip klapesi ve otomatik emiş doldurma ister.
Basınç sürdürme	Sistem basıncını gözetleyip düşünce pompayı devreye alan kontrol mantığı.
Otomatik durmama	Yangın pompasının otomatik durmayıp elle durdurulması gereksinimi.
Dizel yangın pompası	Elektrik bağımsızlığı sağlayan, kendi yakıt deposu ve aküsü olan pompa.
Su deposu	Sistemin tasarım süresi boyunca gereken hacmi sağlayan ayrılmış depo.
Kısmen dolu depo	Kontrollü besleme ile daha küçük hacimde tutulabilen depo düzeni.
Emiş çukuru	Pompanın son suyu da çekebilmesi için depo tabanında bırakılan çukur.
Girdap önleyici (vortex inhibitor)	Emişte hava emilmesini önleyen plaka düzeneği; EN 12845 Tablo 12'ye göre emme ağzı ile düşük su seviyesi arasındaki mesafeyi 0,10 m'ye indirmeye izin verir.

Algılama ve alarm

Terim	Tanım
Nokta tipi duman dedektörü	Belirli bir noktadaki duman yoğunluğunu ölçen dedektör.
Işın (beam) dedektörü	Verici ile alıcı arasındaki ışının zayıflamasını ölçen çizgisel dedektör.
Aspiratörlü dedektör	Havayı borularla çekip merkezde analiz eden çok hassas algılama sistemi.
Isı dedektörü	Sabit sıcaklık veya sıcaklık artış hızıyla çalışan dedektör.
Çizgisel ısı kablosu	Uzunluğu boyunca herhangi bir noktada ısıyı algılayan kablo tipi dedektör.
Alev dedektörü	UV veya IR ışımayı algılayarak alevi çok hızlı tespit eden dedektör.
Adresli sistem	Her cihazın kendi adresiyle tanındığı yangın algılama mimarisi.
Konvansiyonel sistem	Cihazların bölge bazında gruplandığı, adres taşımayan mimari.
Yangın alarm paneli	Algılama cihazlarını izleyen ve alarmı yöneten merkezi kontrol ünitesi.
Sesli uyarı cihazı	Yangın durumunda işitsel uyarı veren siren veya hoparlör.
Görsel uyarı cihazı	Gürültülü veya işitme engelli kullanıcı bulunan alanlarda flaşörlü uyarı.
İzleme merkezi	Alarm sinyallerinin sürekli olarak izlendiği uzak merkez.
Çapraz bölge	İki ayrı dedektörün onayını isteyen, yanlış alarmı azaltan mantık.

Diğer söndürme sistemleri

Terim	Tanım
Temiz gaz	Söndürme sonrası kalıntı bırakmayan, elektriksel iletken olmayan gaz.
İnert gaz	Argon, azot veya karışımıyla oksijeni seyrelterek söndüren gaz.
Tutma süresi	Boşalma sonrası gaz konsantrasyonunun hacimde korunduğu süre.
Kapı fan testi	Hacmin sızdırmazlığını ölçerek tutma süresini doğrulayan test.
Basınç tahliye damperi	Gaz boşalırken oluşan aşırı basıncı dışarı atan damper.
NOAEL	Olumsuz fizyolojik veya toksikolojik etkinin gözlenmediği en yüksek gaz konsantrasyonu (NFPA 2001-2025 3.3.32).
AFFF	Sulu film oluşturan, hidrokarbon yangınlarında kullanılan köpük konsantresi.
AR-AFFF	Alkole dayanıklı, polar çözücülerde de kullanılabilen AFFF türü.
F3 köpük	Florsuz köpük konsantresi; PFAS içermeyen yeni nesil ürün.
Köpük oranlayıcı	Suya doğru oranda köpük konsantresi karıştıran cihaz.
Mutfak davlumbaz sistemi	Fritöz ve ocak üstü yağ yangınları için ıslak kimyasal söndürme sistemi.
Yangın dolabı	İçinde hortum makarası veya yassı hortum bulunan, ilk müdahale ekipmanı.
Yangın hidrantı	İtfaiyenin bağlanacağı, şebekeden beslenen dış su alma noktası.
İtfaiye bağlantısı	İtfaiye aracının sisteme su basmasını sağlayan dış bağlantı ağzı.

Muayene, test ve bakım

Terim	Tanım
Ana drenaj testi	Su kaynağının durumunu kontrol etmek için ana drenajdan yapılan akış testi.
Zil testi	Alarm vanası ve su motor gongunun çalışmasını doğrulayan haftalık test.
Uzak uç test vanası	En uzak noktada tek sprinkler debisini simüle eden test vanası.
Yerinde akış testi	Pompanın debi-basınç eğrisini sahada doğrulayan yıllık test.
Kuru sistem trip testi	Kuru alarm vanasının açılma süresini ölçen test.
Obstrüksiyon incelemesi	Boru içinde tortu, korozyon ve tıkanma olup olmadığının incelenmesi.
Mikrobiyolojik korozyon	Bakteri faaliyetiyle boru cidarında oluşan noktasal korozyon (MIC).
Kabul testi	Devreye alma öncesi sistemin tasarıma uygunluğunu doğrulayan test seti.
Hidrostatik test	Boru hattının tasarım basıncının üzerinde su ile basınç altında tutulması.
Yıkama (flushing)	Devreye alma öncesi boru içindeki yabancı maddenin akışla temizlenmesi.
Etkisiz duruma alma	Bakım sırasında sistemin geçici olarak devre dışı bırakılması ve telafi tedbirleri.
Sıcak çalışma izni	Kaynak ve kesme gibi kıvılcım üreten işlerde uygulanan kontrollü izin sistemi.

Nasıl kullanılır?

Bu sayfa bir hızlı başvuru listesidir. Bir terimin tasarımdaki karşılığını ayrıntılı okumak için sözlük yazılarına, iki standart arasındaki farkı görmek için karşılaştırma yazılarına bakın.

Sık Sorulan Sorular

Bu sözlükteki tanımlar bağlayıcı mı?

Hayır. Tanımlar NFPA, EN ve FM Global terminolojisine dayanan özetlerdir; bağlayıcı metin her zaman ilgili standardın kendisidir.

K-faktörü ile tasarım yoğunluğu arasındaki fark nedir?

K-faktörü tek bir sprinklerin debi katsayısıdır. Tasarım yoğunluğu ise korunan alanın birim alanına düşen debidir; ikisi birlikte sprinkler seçimini belirler.

Kontrol modu ile bastırma modu arasındaki fark nedir?

Kontrol modu yangını sınırlar ve çevreyi soğutur, söndürmeyi itfaiyeye bırakır. Bastırma modu (ESFR) yangını tavan seviyesinden doğrudan bastırmayı hedefler.

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.

MEP Calc'i App Store'dan indir