Yangın pompa dairesinde en sık sorulan sorulardan biri şudur: relief vana nereye takılır, yanlış yere takılırsa ne olur? NFPA 20-2025 bu vanaya “ana relief vana” (main relief valve) der ve Bölüm 4.20’de onu dar bir kullanım alanına bağlar. Bu yazı kuralı madde madde, gerekçeyi ise standardın Ek A’sı ve NFPA 20 El Kitabı (2022) yorumuyla anlatır. El Kitabı aynı vanaya “pressure relief valve” der.

Kısaca: Ana relief vana yalnız standardın açıkça izin verdiği yerde kullanılır (4.20.1.1). Sabit hızlı dizel pompada, net churn basıncının %121’i ile en yüksek statik emme basıncının toplamı bileşenlerin basınç sınıfını aşıyorsa zorunludur (4.20.1.2). Pompa ile pompa basma çek vanası arasına takılır (4.20.3.1); besleme ve boşaltma borusuna kesme vanası konmaz (4.20.9). Normal işletmede basınç düşürmek için kullanılamaz (4.7.7.2).

NFPA 20-2025 ana relief vana: pompa ile basma çek vanası arasında doğru konum, çek vanadan sonra ve kesme vanalı yanlış konumlar, %110 devirde %121 basınç örneği
Doğru ve yanlış konum. Ana relief vana pompa ile basma çek vanası arasındadır (4.20.3.1) ve hattında kesme vanası yoktur (4.20.9). Basınç örneği NFPA 20 El Kitabı (2022) hesabından alınmıştır (4.20.1.2, A.4.20.1); basınç çubuğu ve akış şematiktir.

Ana relief vana ne zaman gerekir?

Standart ana relief vanayı, sürücüde ya da motorda aşırı hız (overspeed) nedeniyle oluşan aşırı basıncı suyu çevreye ya da emişe boşaltarak otomatik tahliye eden vana olarak tanımlar (3.3.78.4.2). Kullanım koşulları dardır:

  • Dizel motorlu pompa: net anma churn (kapama) basıncının %121’i ile kot düzeltmeli en yüksek statik emme basıncının toplamı sistem bileşenlerinin basınç sınıfını aşıyorsa vana takılır (4.20.1.2).
  • Elektrikli değişken hızlı pompa ya da dizel basınç sınırlayıcı sürücü: pompa anma hızında ve kapama koşulunda çalışırken kot düzeltmeli en yüksek toplam basma yüksekliği basınç sınıfını aşıyorsa vana takılır (4.20.1.3). Vana, değişken hız basınç sınırlayıcı kontrolün ayar basıncının en az 10 psi (0,68 bar) üstüne ayarlanır (4.20.1.3.1).
  • Normal işletmede basınç düşürme aracı değildir: net churn basıncı ile en yüksek statik emme basıncının toplamı bileşen sınıfını aşmamalıdır (4.7.7.1); bu şart relief vana ya da basınç düzenleyiciyle sağlanamaz (4.7.7.2). Ek A.4.7.7 relief vanayı normal işletmede sistem basıncını düşürmenin kabul edilebilir yöntemi saymaz.

%121 nereden gelir?

Ek A.4.20.1’e göre pompa basıncı devrin karesiyle orantılıdır; dizel motor regülatörü en yüksek devri %110 ile sınırlayabilmelidir ve bu %121 basınç demektir. Ana relief vana yalnız motor normalden hızlı döndüğünde gerektiğinden ve bu seyrek bir olay olduğundan, boşaltmanın pompa emişine döndürülmesine izin verilir (A.4.20.1).

El Kitabı (2022) hesap örneğiDeğer
Pompa anma değerleri1500 gpm (5677 L/dk), 100 psi (6,9 bar), 1750 d/dk
Kapama (churn) basıncı120 psi (8,3 bar)
%110 devirde kapama basıncı120 × 1,21 = 145 psi (10 bar)
Şebekeden en yüksek statik basınç45 psi (3,1 bar)
Toplam145 + 45 = 190 psi (13,1 bar)
Bileşenler 175 psi (12,1 bar)Ana relief vana gerekir
Bileşenler 200 psi (13,8 bar) ya da üstüGerekmez

El Kitabı aynı yerde, ana relief vanayla fazla basıncı kırpmanın kötü tasarım sayıldığını ve bunun yerine ara tank, değişken hız basınç sınırlayıcı kontrol ya da pompa basma kontrol vanasının akış aşağısında basınç düzenleyici gibi yolların kullanılabileceğini belirtir. Ek A.4.20.1.1 de gerekli sistem basıncı bileşen sınıfına yakın ve şebeke basıncı zamanla çok değişiyorsa ara tank ya da değişken hız basınç sınırlayıcı kontrolün gerekebileceğini söyler.

Nereye takılır?

  • Pompa ile pompa basma çek vanası arasına (4.20.3.1).
  • Boruyu bozmadan, onarım için kolayca sökülebilecek şekilde (4.20.3.2).
  • Besleme ya da boşaltma borusunda kesme vanası olmadan (4.20.9).

Neden orası? NFPA 20 El Kitabı (2022) yorumuna göre vana çalıştığında su pompadan çıkarken, yangın sistemi borularına ulaşmadan boşaltılır; böylece vananın akış aşağısındaki sistem basıncı sınırlanır. Yanlış yere takılırsa ne olur? Standart ve El Kitabı, vananın çek vananın sistem tarafına takılmasının sonucunu ayrıca tarif etmez; kural konumu 4.20.3.1 ile açıkça verir. Kesme vanası yasağı (4.20.9) için de standart gerekçe vermez. Kaynakta gerekçesi yazılı olan “yanlış yer” hataları boşaltma tarafındadır; aşağıdaki tabloda toplanmıştır.

Tip, boyut ve ayar

  • Listeli yaylı ya da pilot kumandalı diyaframlı tip (4.20.4.1). Düşey milli türbin pompasında pilot kumandalı vana, ayar basıncının altında su boşaltmayacak şekilde düzenlenir (4.20.4.2).
  • Boyut hidrolik hesapla belirlenebilir (4.20.2.1; örnek hesap Şekil A.4.20.2.1); hesap yapılmazsa Bölüm 4.28 tablosundaki değerden küçük olamaz (4.20.2.2).
  • El Kitabı (2022) yorumu: listeli relief vanalar, listeleme standardınca vana öncesi basıncı ayarın %125’iyle sınırlamak zorundadır; 175 psi (12,1 bar) ayarlı bir vana 218 psi (15 bar) basınca izin verip yine de bu şartı sağlayabilir. Yaylı vana ayar basıncı aşılmadan tam açılmaz; pilot kumandalı vananın en yüksek basıncı ayara daha yakın tutabilmesi beklenir. Bu yüzden vana seçilmeden önce çalışma karakteristiği incelenmelidir.

Boşaltma: su nereye gider?

  • Vana açık boruya ya da çıkışına tespitli koni veya huniye boşaltır (4.20.5.1). Akış operatörce görülebilir ya da kolayca algılanabilir olmalı (4.20.5.2), pompa odasına su sıçraması önlenmeli (4.20.5.3). Kapalı koni kullanılıyorsa içinden geçen akışı algılayan düzen gerekir (4.20.5.4); vanada akış algılama varsa koni gerekmez (4.20.5.5).
  • Boşaltma borusu en az Bölüm 4.28 çapında (4.20.6.1); birden fazla dirsek varsa bir üst çap kullanılır (4.20.6.1.1). Hidrolik hesapla boyutlandırma da serbesttir (4.20.6.2).
  • Kaynağa (örneğin yer üstü depoya) dönen boru bağımsız döşenir, başka relief vanalarının boşaltmasıyla birleşmez (4.20.6.3). Tek pompanın hattı test borusuyla kontrol vanasının akış aşağısında birleşebilir (4.20.6.4); birden çok ana relief hattı test borusuyla birleşmez (4.20.6.5); test başlığı borusu ayrılabilmelidir (4.20.6.6). Kapasite, basıncın bileşen sınıfını aşmasını önleyecek kadar olmalıdır (4.20.7); Ek A.4.20.7 geri basınç nedeniyle vana ve borunun büyütülmesi gerekebileceğini söyler.
  • Emişe dönüşte ana relief vananın akış aşağısına, atmosfere boşaltan bir sirkülasyon relief vanası eklenir (4.20.7.1) ve ana relief açılma ayarının altında çalışır (4.20.7.2). Isı eşanjörlü dizel motorda kontrol paneli yüksek soğutma suyu sıcaklığında görsel ve sesli alarm verir, acil çalışma ihtiyacı yoksa motoru durdurur (4.20.7.3); su depoya dönüyorsa bu şart aranmaz (4.20.7.3.1).

Sahada sık hatalar ve kaynağın gerekçesi

HataKuralKaynaktaki gerekçe
Vanayla normal işletme basıncını kırpmak4.7.7.2A.4.7.7: kabul edilen yöntem değil; El Kitabı: kötü tasarım
Vanayı çek vananın sistem tarafına koymak4.20.3.1El Kitabı: boşaltma sistem borusuna ulaşmadan yapılır; sonuç tarif edilmez
Relief hattına kesme vanası4.20.9Standart gerekçe vermez
Kaynağa dönen relief hatlarını birleştirmek4.20.6.3El Kitabı: diğer vanalarda geri basınç; tek pompa ayrılıp vanası onarılamaz
Sirkülasyon relief ya da debimetre boşaltmasını relief drenine bağlamak4.20.6.3 yorumuEl Kitabı: aynı nedenlerle bağlanmamalı
Emişe dönüşte ek sirkülasyon vanasını unutmak4.20.7.1El Kitabı: Bölüm 4.13 vanası relief akarken kapanabilir; ek vana pompayı soğutur
Sınırlı hacimli depoya emişin yakınında boşaltmak4.20.8Pompa, boşaltmanın getirdiği havayı emebilir; A.4.20.8: en düşük su seviyesinin altından giriş
Koniyi buhar drenleri yakın olan yer altı drenine bağlamakA.4.20.5Buhar koniden pompa odasına geri gelebilir; tercihen bina dışına

Kontrol listesi

  • 4.20.1.2 ya da 4.20.1.3 hesabı yapıldı mı; vana gerçekten gerekli mi?
  • Vana pompa ile basma çek vanası arasında ve sökülebilir mi (4.20.3)?
  • Besleme ve boşaltmada kesme vanası yok mu (4.20.9)?
  • Listeli yaylı ya da pilot diyaframlı mı; %125 karakteristiği seçimde değerlendirildi mi (4.20.4.1)?
  • Boşaltma görülebilir, sıçramasız; kapalı konide akış algılama var mı (4.20.5)?
  • Emişe dönüşte ek sirkülasyon relief vanası ve dizel soğutma alarmı var mı (4.20.7.1–4.20.7.3)?

Sık Sorulan Sorular

Yangın pompasında ana relief vana nereye takılır?

Pompa ile pompa basma çek vanası arasına, onarım için boruyu bozmadan sökülebilecek şekilde takılır (NFPA 20-2025 4.20.3.1, 4.20.3.2). Besleme ve boşaltma borusuna kesme vanası konmaz (4.20.9).

Relief vana yanlış yere takılırsa ne olur?

NFPA 20 El Kitabı (2022) yorumuna göre vana suyu pompadan çıkarken, sistem borusuna ulaşmadan boşaltarak akış aşağısındaki basıncı sınırlar. Vananın çek vananın sistem tarafına takılmasının sonucunu standart ve El Kitabı ayrıca tarif etmez; kural konumu 4.20.3.1 ile açıkça verir. Boşaltma tarafındaki hataların gerekçesi ise yazılıdır: örneğin sınırlı depoda emişe yakın boşaltma pompanın hava emmesine yol açabilir (4.20.8).

Her dizel yangın pompasına ana relief vana gerekir mi?

Hayır. Net churn basıncının %121’i ile en yüksek statik emme basıncının toplamı bileşenlerin basınç sınıfını aşıyorsa gerekir (4.20.1.2). El Kitabı (2022) örneğinde 120 psi churn × 1,21 = 145 psi, artı 45 psi = 190 psi (13,1 bar); bileşenler 175 psi ise gerekir, 200 psi ya da üstüyse gerekmez.

Ana relief vana ile sistem basıncı düşürülebilir mi?

Hayır. Churn ile en yüksek statik emme basıncının toplamı bileşen sınıfını aşmamalıdır ve bu şart relief vana ya da basınç düzenleyiciyle sağlanamaz (4.7.7.1, 4.7.7.2). Ek A.4.7.7 bunu normal işletmede kabul edilen bir yöntem saymaz.

Ana relief vananın boşaltması pompa emişine döndürülebilir mi?

Evet (A.4.20.1). Bu durumda ana relief vananın akış aşağısına atmosfere boşaltan ve ana relief ayarının altında açılan bir sirkülasyon relief vanası eklenir (4.20.7.1, 4.20.7.2); ısı eşanjörlü dizel motorda yüksek soğutma suyu sıcaklığı alarmı ve durdurma gerekir (4.20.7.3).

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.

MEP Calc'i App Store'dan indir
Kaynaklar & İleri Okuma

NFPA 20-2025, Standard for the Installation of Stationary Pumps for Fire Protection: 3.3.78.4, 3.3.78.4.2; 4.7.7.1, 4.7.7.2; 4.20.1–4.20.9; Ek A.4.7.7, A.4.20.1, A.4.20.1.1, A.4.20.2.1, A.4.20.5, A.4.20.7, A.4.20.8 (açıklayıcı). NFPA 20 El Kitabı 2022 yorumu: Bölüm 4.20 (4.20.1.2 hesap örneği, 4.20.4.1 listeleme notu, 4.20.5 ve 4.20.6.3 yorumları, 4.20.7.1 yorumu) ve “Controlling Excess Fire Pump Pressures” bölümü.