Yangın kompartımanı, bir bina içerisinde tavan ve taban döşemesi dâhil olmak üzere her yanı en az 60 dakika yangına karşı dayanıklı yapı elemanları ile duman ve ısı geçirmez alanlara ayrılmış bölgedir (BYKHY Madde 4/tt). Tanımdaki belirleyici ifade "her yanı"dır: bölme bir duvar değil, bir zarftır ve en zayıf geçişi kadar geçerlidir.
Kompartıman alanlarının kullanım sınıfına göre nasıl belirlendiğini yangın kompartımanı alanları yazısında tablo halinde verdim. Bu yazıda alan değil detay konuşuyorum: dayanım sembolleri, boşluk ve geçiş kuralları, döşeme, cephe ve çatı tarafındaki süreklilik hükümleri.
İki ayrı tanım: kompartıman ve yangın duvarı
Yönetmelik iki terimi ayrı ayrı tanımlar:
- Yangın kompartımanı: Bir bina içerisinde, tavan ve taban döşemesi dâhil olmak üzere, her yanı en az 60 dakika yangına karşı dayanıklı yapı elemanları ile duman ve ısı geçirmez alanlara ayrılmış bölge (BYKHY Madde 4/tt).
- Yangın duvarı: İki bina arasında veya aynı bina içinde farklı yangın yüküne sahip hacimlerin birbirinden ayrılması gereken hâllerde, yangının ilerlemesini ve yayılmasını belirlenmiş bir süre için durduran düşey eleman (BYKHY Madde 4/rr).
Yani yangın duvarı, kompartıman zarfının düşey parçasıdır; zarfın geri kalanı döşeme, tavan, kapı ve geçişlerden oluşur.
Hangi hacimlerin duvarlarının kompartıman duvarı sayılacağı metinde sayılmıştır: ortak kullanılan duvarlar, kazan dairesi, otopark, ana elektrik dağıtım odaları, trafo ve orta gerilim merkezleri, jeneratör grubu odaları ve benzeri yangın tehlikesi olan kapalı alanların duvar ve döşemeleri kompartıman duvarı özelliğinde olur (BYKHY Madde 24/2). İkiz evleri birbirinden ayıran her duvar yangın duvarı olarak inşa edilir ve evler ayrı binalar sayılır (BYKHY Madde 24/3).
Kazan dairesi bu listenin en bilinen üyesidir: kazan dairesi, binanın diğer kısımlarından yangına en az 120 dakika dayanıklı bölmelerle ayrılmış olarak merkezi bir yerde ve bütün hâlinde bulunur; bina dilatasyonu kazan dairesinden geçemez (BYKHY Madde 54/2). Sahadaki ihlal biçimlerini kazan dairesi 120 dakika yazısında ele aldım.
Dayanım sembolleri ve süreler
Yangına dayanım sembolleri Ek-3/A'da, yapı elemanlarının dayanım süreleri Ek-3/B'de, bina kullanım sınıflarına göre süreler ise Ek-3/C'de verilir (BYKHY Madde 29/7). Ek-3/A sembolleri doğrudan Yönetmelik metnindedir: R yük taşıma kapasitesi, E bütünlük, I yalıtım, W ışınım yayma, M mekanik dayanım, C kendiliğinden kapanma, S duman sızıntısı.
Ek-3/B'den proje pratiğinde en çok kullanılan satırlar şunlardır:
| Yapı elemanı (Ek-3/B) | Dayanım |
|---|---|
| Yangın kompartıman duvarları (farklı kullanım işlevlerini ayıranlar) | REI 60 veya Ek-3/C'den hangisi büyükse |
| Korunumlu şaftlar (merdiven yuvası ve acil durum asansör kuyusu hariç) | REI 120 |
| Merdiven yuvasını binanın geri kalanından ayıran duvar | REI 120 |
| Bodrum kat ile zemin kat arası döşeme | REI 90 veya Ek-3/C'den hangisi büyükse |
| Yangın kesici | EI 30 |
| Asma tavan | EI 30 |
Bitişik nizam tarafında ayrı bir değer vardır: bitişik nizam yapıları birbirinden ayıran yangın duvarları, yangına en az 90 dakika dayanıklı olarak projelendirilir (BYKHY Madde 25/1). Yüksek binalarda ise çöp, haberleşme, evrak ve teknik donanım gibi düşey tesisat şaft ve baca duvarlarının yangına en az 120 dakika, kapaklarının en az 90 dakika dayanıklı ve duman sızdırmaz olması gerekir (BYKHY Madde 25/3).
Delik ve boşluk yasağı
Madde 25/2 bu konudaki en katı hükümdür ve dört kural içerir: yangın duvarlarında delik ve boşluk bulunamaz; kaçınılmaz kapı ve sabit ışık penceresi gibi boşluklar en az duvar direncinin yarı süresi kadar dayanıklı olmalıdır; kapıların kendiliğinden kapanması ve duman sızdırmaz olması mecburidir; bu yarı mukavemetli boşlukların çevresi her türlü yanıcı maddeden arındırılır.
Aynı fıkra tesisat geçişlerini de düzenler: su, elektrik, ısıtma, havalandırma tesisatının ve benzeri tesisatın yangın duvarından geçmesi hâlinde, tesisat çevresi, açıklık kalmayacak şekilde en az yangın duvarı yangın dayanım süresi kadar, yangın ve duman geçişine karşı yalıtılır (BYKHY Madde 25/2).
Elektrik tesisatı için ayrı bir madde vardır: bir yangın bölmesinden diğerine yatay ve düşey geçişlerde bütün açıklıkların yangın durdurucu harç, yastık, panel ve benzeri malzemelerle kapatılması gerekir (BYKHY Madde 69).
Ürün seçimi, uygulama adımları ve saha belgelemesi için firestop yangın durdurma uygulaması yazısına bakın; orada geçiş tipi bazında ayrıntılı bir tablo var.
Döşemeler de yangın duvarıdır
Çok atlanan bir hüküm: bütün döşemelerin yangın duvarı niteliğinde olması gerekir; döşemelerin yangına dayanım sürelerine Ek-3/B'de yer verilmiştir (BYKHY Madde 26/1). Yani kompartıman tartışması düşeyde bittiğinde yatayda devam eder.
Döşeme tarafındaki diğer hükümler:
- Döşeme kaplamaları en az normal alevlenici, yüksek binalarda en az zor alevlenici malzemeden yapılır (BYKHY Madde 26/2); döşeme üzerinde kolay alevlenen ısı yalıtımına ancak en az 2 cm kalınlığında şap ile örtülmek şartıyla müsaade edilir (BYKHY Madde 26/3).
- Tesisatların döşemeden geçmesi hâlinde tesisat çevresi, açıklık kalmayacak şekilde en az döşeme yangın dayanım süresi kadar yalıtılır (BYKHY Madde 26/5).
Cephe boyunca sıçrama
Kompartıman duvarı hiç bozulmasa bile alev cepheden atlayabilir. Yönetmelik bu yolu ayrı bir maddeyle kapatır: alevlerin bir kattan diğer bir kata geçmesini engellemek için iki katın pencere gibi korumasız boşlukları arasında, düşeyde en az 100 cm yüksekliğinde yangına dayanıklı cephe elemanıyla dolu yüzey oluşturulur veya cephe iç kısmına en çok 2 m aralıklarla, cepheye en fazla 1.5 m mesafede yağmurlama başlıkları yerleştirilerek cephe otomatik yağmurlama sistemi ile korunur (BYKHY Madde 27/1). Aynı fıkra malzeme sınıfını da belirler: dış cephelerin, bina yüksekliği 28.50 m'den fazla olan binalarda zor yanıcı, diğer binalarda en az zor alevlenici malzemeden olması gerekir.
Geleneksel cephe sistemlerinde ilave kural vardır: bina yüksekliği 6.50 m'den fazla olan binalarda pencere ve benzeri boşlukların yan kenarları en az 15 cm, üst kenarı en az 30 cm eninde hiç yanmaz malzeme ile yangın bariyeri oluşturulur (BYKHY Madde 27/2-b).
Giydirme cephede ise kritik detay döşeme kenarıdır: cephe elemanları ile alevlerin geçebileceği boşlukları bulunmayan döşemelerin kesiştiği yerler, alevlerin komşu katlara atlamasını engelleyecek şekilde döşeme yangın dayanımını sağlayacak süre kadar yalıtılır (BYKHY Madde 27/3-a).
Çatı tarafı
Yönetmelik çatıların inşasında bir dizi ihtimalin göz önünde bulundurulmasını ister: çatının çökmesi, çatıdan yangının girişi, çatı altında ve içinde yayılma, çatı ışıklığından binaya geçiş, kaplamanın dış yüzeyinde yayılma ve alev damlaları, bitişik nizam binalarda yangının komşu çatıya geçmesi (BYKHY Madde 28/1).
Somut gereksinimler iki fıkradadır. Çatı kaplamalarının B ROOF sınıfı malzemelerden, çatı kaplamaları altında yer alan yüzeyin veya yalıtımın en az zor alevlenici malzemelerden olması gerekir; çatı kaplaması olarak yanmaz malzeme kullanılması durumunda alt yüzeyin en az normal alevlenen malzemelerden olmasına izin verilir (BYKHY Madde 28/2). Yüksek binalarda ve bitişik nizam yapılarda ise çatıların oturdukları döşemelerin yatay yangın kesici niteliğinde, çatı taşıyıcı sistemi ve çatı kaplamalarının yanmaz malzemeden olması gerekir (BYKHY Madde 28/3).
Süreklilik: tek cümlelik kural
Bütün bu detayları tek bir hüküm bağlar: yangın kompartımanlarının etkili olabilmesi için, kompartımanı çevreleyen elemanların yangına dayanıklılığı birleşme noktalarında da sürekli olur ve kompartımanlar arasında yangına dayanıksız açıklıklar bulunamaz (BYKHY Madde 24/7).
Sahada bu cümlenin ihlal edildiği noktalar bellidir: duvarın asma tavan üstünde kesilmesi (Madde 24/7), kapatılmamış tesisat geçişi (Madde 25/2, 26/5, 69), sonradan açılan boşluk (Madde 25/2), cephe ile döşeme arası boşluk (Madde 27/3-a), katlar arası cephe korumasının yapılmaması (Madde 27/1) ve bitişik nizamda çatı geçişi (Madde 28/1-f, 28/3).
Tadilat dönemindeki bu riskin nasıl yönetildiğini tadilat sırasında yangın riski yazısında ele aldım; geçişlerin periyodik olarak izlenmesi ise muayene, test ve bakım rehberinin konusudur.
Sprinkler bölmeyi ortadan kaldırmaz
Ek-4'ün notları, uygun yangın kontrol sistemleri yapıldığında kompartıman alanının iki katına çıkarılabileceğini veya sınırsız olabileceğini belirtir (BYKHY Madde 24/6). Bu esnekliğin koşullarını sprinkler ve kompartıman ilişkisi yazısında açtım. Ancak alanın büyümesi kalan sınırların gevşemesi demek değildir: kompartıman sayısı azaldıkça Madde 24/7'deki süreklilik kuralı ile Madde 25/2'deki boşluk yasağı daha da kritik hale gelir.
Saha notu
Bir üretim tesisinde iki kompartımanı ayıran duvarın saha kontrolünde duvarın kendisi kusursuzdu. Asma tavan açıldığında duvarın tavan seviyesinde bittiği görüldü; üstteki boşluk iki kompartımanı tek hacme çeviriyordu. Bu doğrudan Madde 24/7 ihlalidir: kompartımanlar arasında yangına dayanıksız açıklık bulunamaz.
Hata kötü niyetten değil sıralamadan doğar: duvar örülür, asma tavan yapılır, sonra kimse tavan üstüne bakmaz. Bu yüzden kompartıman denetimi asma tavan kapanmadan yapılmalıdır.
Kontrol listesi
- Kompartıman sınırları, Madde 4/tt'deki "her yanı" tanımına uygun bir zarf olarak mı kurgulandı?
- Madde 24/2'de sayılan hacimlerin duvar ve döşemeleri kompartıman duvarı özelliğinde mi?
- Dayanım süreleri Ek-3/B ve Ek-3/C'den alındı mı? Kazan dairesi Madde 54/2'ye uygun mu?
- Kaçınılmaz boşluklar en az duvar direncinin yarı süresi kadar dayanıklı, kendiliğinden kapanan ve duman sızdırmaz mı; bütün tesisat geçişleri kapatıldı mı (Madde 25/2, 26/5, 69)?
- Katlar arası cephe koruması 100 cm dolu yüzey veya cephe yağmurlaması olarak çözüldü mü (Madde 27/1)? Giydirme cephede döşeme kesişimi yalıtıldı mı (Madde 27/3-a)?
- Çatı kaplaması ve alt yüzey Madde 28/2'ye uygun mu? Yüksek bina veya bitişik nizamda Madde 28/3 uygulandı mı?
- Asma tavan kapanmadan önce kompartıman sürekliliği kontrol edildi mi (Madde 24/7)?
SSS
BYKHY'de yangın kompartımanı nasıl tanımlanır?
Yangın kompartımanı, bir bina içerisinde tavan ve taban döşemesi dâhil olmak üzere her yanı en az 60 dakika yangına karşı dayanıklı yapı elemanları ile duman ve ısı geçirmez alanlara ayrılmış bölgedir (BYKHY Madde 4/tt). Yangın duvarı ise farklı yangın yüküne sahip hacimlerin ayrılması gereken hâllerde yangının ilerlemesini belirlenmiş bir süre için durduran düşey elemandır (BYKHY Madde 4/rr).
Yangın duvarında kapı veya boşluk bulunabilir mi?
Kural olarak yangın duvarlarında delik ve boşluk bulunamaz. Kapı ve sabit ışık penceresi gibi boşluklardan kaçınmak mümkün değilse, bunların en az yangın duvarının direncinin yarı süresi kadar yangına karşı dayanıklı olması gerekir. Kapıların kendiliğinden kapanması ve duman sızdırmaz özellikte olması mecburidir; bu yarı mukavemetli boşlukların çevresi her türlü yanıcı maddeden arındırılır (BYKHY Madde 25/2).
Yangın duvarından tesisat geçirilebilir mi?
Geçirilebilir, ancak kapatma zorunludur. Su, elektrik, ısıtma, havalandırma ve benzeri tesisatın yangın duvarından geçmesi hâlinde tesisat çevresi, açıklık kalmayacak şekilde en az yangın duvarının yangın dayanım süresi kadar yangın ve duman geçişine karşı yalıtılır (BYKHY Madde 25/2). Döşeme geçişlerinde de aynı kural döşeme dayanım süresi üzerinden uygulanır (BYKHY Madde 26/5).
Yangın duvarı çatıda nasıl ele alınır?
Yönetmelik çatı tasarımında bitişik nizam binalarda çatıda çıkan yangının komşu çatıya geçmesi ihtimalinin göz önünde bulundurulmasını ister (BYKHY Madde 28/1-f). Yüksek binalarda ve bitişik nizam yapılarda çatıların oturdukları döşemelerin yatay yangın kesici niteliğinde, çatı taşıyıcı sistemi ve çatı kaplamalarının yanmaz malzemeden olması gerekir (BYKHY Madde 28/3).
Kaynakça
- Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, 27/11/2007 tarihli ve 2007/12937 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, Resmî Gazete 19/12/2007, sayı 26735. Değişiklikler: RG 09/09/2009-27344; RG 05/04/2012-28255; RG 09/07/2015-29411. Güncel metin: mevzuat.gov.tr
- Bu yazıda kullanılan maddeler: Madde 4/rr (yangın duvarı), 4/tt (yangın kompartımanı), Madde 24/1 (Ek-3/B), 24/2 (kompartıman duvarı sayılan hacimler), 24/3 (müşterek duvarlar, ikiz evler), 24/6 (Ek-4), 24/7 (süreklilik), Madde 25/1 (bitişik nizam 90 dakika), 25/2 (delik ve boşluk yasağı, tesisat geçişi), 25/3 (yüksek binada şaft duvarı ve kapağı), Madde 26/1-26/5 (döşemeler), Madde 27/1, 27/2-b, 27/3-a (cepheler), Madde 28/1, 28/2, 28/3 (çatılar), Madde 29/4 (pis su borusu yangın kesicisi), Madde 29/7 ile Ek-3/A, Ek-3/B, Ek-3/C, Madde 54/2 (kazan dairesi), Madde 69 (yangın bölmelerinden elektrik tesisatı geçişleri).
- TS EN 13501-1 ve TS EN 13501-5: Yönetmelikte Ek-2/Ç ve çatı kaplamaları için atıf yapılan yanıcılık sınıfı standartları.
Bu yazıda geçen bütün madde numaraları ve değerler, Resmî Gazete'de yayımlanan Yönetmelik metninden alınmıştır. Yine de projelendirmede güncel metin esas alınmalı ve tasarım yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
BYKHY'de yangın kompartımanı nasıl tanımlanır?
Yangın kompartımanı, bir bina içerisinde tavan ve taban döşemesi dâhil olmak üzere her yanı en az 60 dakika yangına karşı dayanıklı yapı elemanları ile duman ve ısı geçirmez alanlara ayrılmış bölgedir (BYKHY Madde 4/tt). Yangın duvarı ise farklı yangın yüküne sahip hacimlerin ayrılması gereken hâllerde yangının ilerlemesini belirlenmiş bir süre için durduran düşey elemandır (BYKHY Madde 4/rr).
Yangın duvarında kapı veya boşluk bulunabilir mi?
Kural olarak yangın duvarlarında delik ve boşluk bulunamaz. Kapı ve sabit ışık penceresi gibi boşluklardan kaçınmak mümkün değilse, bunların en az yangın duvarının direncinin yarı süresi kadar yangına karşı dayanıklı olması gerekir. Kapıların kendiliğinden kapanması ve duman sızdırmaz özellikte olması mecburidir; bu yarı mukavemetli boşlukların çevresi her türlü yanıcı maddeden arındırılır (BYKHY Madde 25/2).
Yangın duvarından tesisat geçirilebilir mi?
Geçirilebilir, ancak kapatma zorunludur. Su, elektrik, ısıtma, havalandırma ve benzeri tesisatın yangın duvarından geçmesi hâlinde tesisat çevresi, açıklık kalmayacak şekilde en az yangın duvarının yangın dayanım süresi kadar yangın ve duman geçişine karşı yalıtılır (BYKHY Madde 25/2). Döşeme geçişlerinde de aynı kural döşeme dayanım süresi üzerinden uygulanır (BYKHY Madde 26/5).
Yangın duvarı çatıda nasıl ele alınır?
Yönetmelik çatı tasarımında bitişik nizam binalarda çatıda çıkan yangının komşu çatıya geçmesi ihtimalinin göz önünde bulundurulmasını ister (BYKHY Madde 28/1-f). Yüksek binalarda ve bitişik nizam yapılarda çatıların oturdukları döşemelerin yatay yangın kesici niteliğinde, çatı taşıyıcı sistemi ve çatı kaplamalarının yanmaz malzemeden olması gerekir (BYKHY Madde 28/3).
Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.