Mevcut Binalarda BYKHY: Hangi Hükümler Uygulanır

Bir binaya yangın yönetmeliğinin hangi kısmının uygulanacağı, tesisat hesabından önce verilmesi gereken bir karardır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) mevcut binalar için ayrı bir kısım ayırır: Onuncu Kısım (Madde 138-167). Bu kısım kaçış, sprinkler, yangın dolabı ve itfaiye bağlantısı için yeni binalardan farklı, çoğu zaman daha esnek eşikler verir; ama her eski bina bu kısımdan yararlanamaz.

Bu yazı yalnız iki belgeye dayanır: 9/7/2015 değişikliğini içeren BYKHY metni (72 sayfa) ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın Aralık 2024 tarihli BYKHY Kılavuzu (268 sayfa). Kılavuz kendi ifadesiyle rehber niteliğindedir ve mevzuatla çelişirse yürürlükteki mevzuat geçerlidir (Kılavuz s.3). Yeni binalardaki sprinkler eşikleri için sprinkler zorunlu binalar yazısına bakın.

Mevcut Yapı Nedir: Madde 4/ff

Madde 4/1-ff mevcut yapıyı şöyle tanımlar: "Bu Yönetmeliğin yürürlüğe girmesinden önce yapı ruhsatı alınıp yapımı devam eden veya yapımı tamamlanan yapı, bina, tesis ve işletme." Yönetmelik 19/12/2007 tarihli ve 26735 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır ve Madde 170'e göre yayımı tarihinde yürürlüğe girer. Sınır tarih bu yüzden 19.12.2007'dir; belirleyici olan bina yaşı değil, yapı ruhsatının tarihidir.

Kılavuz bu tanımı iki noktada açar:

• Onaylı proje. 19/12/2007'den önce yapı ruhsatı başvuru dilekçesi eki yapı projeleri ilgili idaresince onaylanmış yapı, bina, tesis ve işletmeler de mevcut yapı sayılır (Kılavuz, Madde 138/4, s.217).
• 2002 yönetmeliği dönemi. Kılavuz'daki Şekil 4.1.ff'ye göre 26.07.2002 ile 19.12.2007 arasında yapı ruhsatı alınıp yapımı devam eden veya tamamlanan yapı mevcut yapıdır, ancak 26.07.2002 tarihli Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmeliğe tabidir (Kılavuz s.27).

Madde 138/2 bu ikinci grubun sonucunu verir: 12/6/2002 tarihli ve 2002/4390 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan yönetmeliğe uygun yangın tedbirleri alınmış mevcut yapılarda bu Yönetmeliğe göre ilave tedbir alınmaması asıldır; yapı sahibi isterse ilave tedbir alabilir.

Hangi Mevcut Yapı Yeni Bina Gibi Değerlendirilir

Madde 138/1 Onuncu Kısmın kapsamını bir istisna listesiyle çizer. Yönetmeliğin yürürlüğe girmesinden sonra kullanım amacı değiştirilerek şu amaçlarla kullanılacak yapılar Onuncu Kısımdan yararlanamaz:

• bedensel veya zihinsel bir hastalığın veya yetersizliğin tedavisinin ya da bakımının yapıldığı, küçük çocuklar, nekahet hâlindeki kişiler veya bakıma muhtaç yaşlıların bakımı için kullanılan sağlık amaçlı bina ve tesisler ile yatılı sağlık kuruluşları,
• anaokulları, kreşler, çocuk kulüpleri, ilköğretim okulları ve yetiştirme yurtları,
• eğlence yerleri ve konaklama amaçlı bina ve tesisler,
• tehlikeli maddelerin bulundurulacağı binalar.

Madde 139 bu yapıların karşılığını verir: bunlara Yönetmeliğin diğer kısımlarında belirtilen hükümler, yani yeni bina hükümleri uygulanır. Kılavuz bunu bir örnekle somutlaştırır ve bir adım öteye taşır: 2000 yılından beri hastane olarak kullanılan bir yapı, esaslı tadilat olmadığı sürece mevcut bina gibi değerlendirilir; esaslı tadilat olması durumunda (tadilat ruhsatına tabi olma) veya hastanenin otele dönüştürülmesi gibi bir kullanım amacı değişikliğinde yeni bina gibi değerlendirilir (Kılavuz, Madde 138 açıklaması, s.217).

Madde 138/3 (2015 metni) Yönetmeliğin yürürlüğünden sonra kullanım amacı değiştirilen diğer mevcut yapılara da Onuncu Kısmın uygulanacağını söyler; metindeki atıf "2 nci maddenin ikinci fıkrasının (b) bendinde sayılanlar dışında kalan yapılar" biçimindedir. 2015 metninde Madde 2/2 bentlere ayrılmadığından bu atfın kapsamında tereddüt varsa Madde 144 uyarınca yapı ruhsatı vermeye yetkili idarenin görüşü esas alınır.

Onuncu Kısmın Genel Hükümleri: Madde 140-144

• Madde 140. Deprem bölgelerinde belirli binaların ana girişine sarsıntıda gaz akışını kesen tertibat koyan Madde 112/1-j, doğalgaz tesisatı yapılmış mevcut yapılarda uygulanmaz.
• Madde 141. Binada ilave çıkış veya kaçış merdiveninin yeniden düzenlenmesini gerektiren bir kullanım varsa, binanın bütünü göz önüne alınarak bina sahibi veya kat malikleri binanın tamamı için ilave çıkış veya kaçış merdiveni yaptırır. Muvafakat alınması ve ilave kat yapılmaması kaydıyla komşu parsel veya binayla ortak çözüm üretilebilir (141/2).
• Madde 142. Sprinkler, yangın dolabı veya itfaiye su alma ağzı şartsa su girişi ana hattı ve ana kolonlar bina sahibi veya kat malikleri tarafından yaptırılır.
• Madde 143. Algılama sistemi şartsa algılama veya uyarı sisteminin ana paneli binanın tamamına hizmet verecek şekilde bina sahibi veya kat malikleri tarafından yaptırılır.
• Madde 144. Kısımda belirtilmeyen veya açık olmayan hususlarda yapı ruhsatı vermeye yetkili idarenin görüşü esas alınır. Kılavuz, gerekirse idarenin yerinde tespit yapmasını ve özellikle işletme ruhsatı gereken yapılarda ilgili itfaiye teşkilatının uygunluk görüşünün uygulama öncesinde alınmasını doğru yaklaşım olarak tarif eder (Kılavuz s.219).

Madde 145 taşıyıcı sistem stabilitesi için Madde 23/4'ü mevcut yapılara da uygular; bu fıkra, alanı 5000 m²'den az tek katlı yapılar dışındaki çelik yapılarda çeliğin sıcaktan uygun şekilde yalıtılmasını ister.

Kaçış Hükümleri: Madde 146-159

Onuncu Kısmın en geniş bölümü kaçış yollarıdır. Madde 146/1 başlangıç noktasını koyar: hastane, otel, huzurevi, ilköğretim okulu, yuva ve benzeri yerler dışındaki mevcut yapıların kaçış yollarında Madde 31 esas olmak üzere bu maddedeki kolaylıklar da kabul edilir. Kılavuz bu yerlerin yeni bina gibi değerlendirileceğini ve Madde 31'in sağlanmasının esas olduğunu ekler (Kılavuz s.220).

Kılavuz 148/1-a için bir örnek verir: 5000 m²'lik bir dükkânda Ek-5/A kullanıcı yükü katsayısı 5 m²/kişi olduğundan kullanıcı sayısı 1000 kişi, mevcut yapıdaki toplam çıkış genişliği 1000 x 0,4 = 400 cm olur (Kılavuz s.222).

Diğer kaçış kolaylıkları ve şartları:

• Pencere kaçış yolu (146/2-3). Birinci katta kullanıcı sayısı 25'i geçmiyorsa, güvenlik bölgesine açılan, dış zeminden en çok 4 m yükseklikte, açılır kanat genişliği ve yüksekliği en az 70 cm pencere zaruri hâllerde kaçış yolu sayılır. Katta 50 kişiyi geçmemek şartıyla, bina yüksekliği 30,50 m'yi aşmayan binada kaçış merdivenine pencereden ulaşılabilir; parapet en çok 80 cm, temiz açıklık en az 70/140 cm, parapete basamak ve en az 30 dakika dayanıklı geçiş malzemesi şartları birlikte aranır.
• Odadan geçerek merdivene ulaşma (146/3-b). Oda kapısı kendiliğinden kapanır ve kilitsizse ve oda kapısından merdivene uzaklık 9 m'yi geçmiyorsa izin verilir.
• Kaçış uzaklığı (147). Kullanıcı yükü Ek-5/A'dan, kaçış uzaklığı sınırları Ek-14'ten alınır. Sirkülasyon merdivenleri korunumlu, şaftlar yatayda korunmuş ve katlarda kolay alevlenici madde yoksa Ek-14 uzaklıkları 1/2 oranında artırılır (147/4). Zemin kattaki dükkânda kullanıcı sayısı 50'nin altında ve kaçış uzaklığı 25 m'yi geçmiyorsa tek çıkış yeterlidir (147/6).
• Yangın güvenlik holü (149). Yapı yüksekliği 30,50 m'yi aşan konut dışı mevcut binada lobi, koridor veya holden geçmeden doğrudan merdivene giriliyor ve merdivende basınçlandırma yoksa Madde 34 uygulanır. Merdiven kapıları parlayıcı madde içermeyen ve kullanım alanlarından kapıyla ayrılan koridor veya hole açılıyorsa hol zorunlu değildir.
• Merdivenin bitişi (151/1-b). Kaçış merdiveni tabii zemine ulaştırılır; mümkün değilse yerden 3 m yukarıda bitirilebilir. Eğitim, sağlık, eğlence, 50 kişiyi geçen konaklama ve 100 kişiyi geçen bütün binalarda tabii zemine indirilmesi şarttır.
• Merdiven geometrisi (152-154). Basamak yüksekliği en çok 18 cm, genişliği en az 20 cm, baş kurtarma yüksekliği en az 210 cm. Dış kaçış merdivenine, 1,8 m içinde korunumsuz duvar boşluğu yoksa konutta 51,50 m, diğer yapılarda 30,50 m bina yüksekliğine kadar izin verilir. Dairesel merdiven katta 100 kişiye kadar, en az 70 cm (60 kişiyi aşarsa 80 cm) ve konutta 51,50 m, diğer yapılarda 30,50 m'ye kadar kullanılabilir.
• Havalandırma ve basınçlandırma (155, 163). 30,50 m'den yüksek bütün kaçış merdivenleri doğal veya mekanik yolla havalandırılır ya da basınçlandırılır; 51,50 m'yi aşan veya dörtten çok bodrum kata hizmet veren merdivenlerin basınçlandırılması şarttır.
• Bodrum (156). Konut dışı bodrum mutfakta gaz kullanımı, topluma açık bodrumda 25 kişinin (doğrudan dışarı çıkışlıysa 50 kişinin) aşılması veya çok katlı bodrumda imalat, üretim ya da depolama varsa alternatif ikinci çıkış zorunludur.
• Kapılar (157). Kaçış merdiveni kapıları yapı yüksekliği 30,50 m'den azsa en az 60 dakika, 30,50 m ve üstünde en az 90 dakika dayanıklı ve duman sızdırmaz olur; genişlik en az 70 cm, yükseklik en az 190 cm. 50 kişiyi aşan mekânlarda kapılar kaçış yönüne açılır; katta 100 kişi aşılırsa merdiven kapıları panik kollu olur ve en çok 110 N ile açılır.
• Konutlar (158). Yapı yüksekliği 30,50 m'nin altındaki mevcut konutta ikinci çıkış aranmaz. 30,50-51,50 m arasında ana merdiven korunmuş kaçış merdiveni ise bir merdiven yeterlidir; iç merdivense butonla veya algılamayla devreye giren basınçlandırma gerekir. 51,50 m'yi aşan konutta biri korunmuş ve basınçlandırılmış 2 merdiven gerekir.
• Fabrika, mağaza, depo, büro (159). En az 2 bağımsız kaçış merdiveni gerekir; yapı yüksekliği 21,50 m'nin altında, katta 50 kişiden az, kaçış uzaklıkları Ek-14'e uygun, yapım yanmaz ürünlerle ve imalat ile depolamada kolay alevlenici madde yoksa, bu beş şart birlikte sağlandığında tek merdiven yeterlidir.

Yeni binalardaki kaçış kuralları için kaçış yolları ve merdivenler yazısına bakın.

Sprinkler: Madde 165/1

Madde 165/1 mevcut binalarda yağmurlama sisteminin hangi yerlerde uygulanacağını, "96 ncı maddenin diğer hükümleri saklı kalmak şartıyla" sayar. Kılavuz'daki Tablo 165.1 bu listeyi yeni yapılar için Madde 96/2 ile yan yana koyar (Kılavuz s.232):

Üç fark özellikle önemlidir. Birincisi, 165/1-a'da ölçü bina yüksekliği, 96/2-a'da yapı yüksekliğidir; iki tanım Madde 4'te ayrıdır ve aynı bina için farklı sonuç verebilir. İkincisi, mevcut büro binası 30,50 m'de değil 51,50 m'de sprinkler eşiğine girer. Üçüncüsü, 165/1-ç yurdu saymaz; sonradan yetiştirme yurduna dönüşen bir yapı zaten Madde 139 ile yeni bina hükümlerine tabidir.

"Saklı kalmak şartıyla" ifadesi, 96'ncı maddenin diğer fıkralarının mevcut binada da geçerli olduğunu gösterir: sprinkler yapılmayabilecek mahaller (96/3), suyla reaksiyona giren maddeler (96/4) ve tasarımın TS EN 12845'e göre yapılması (96/5). Mevcut veya yeni bina ayrımını adım adım yapmak için BYKHY sprinkler zorunluluğu hesaplayıcısını kullanabilirsiniz.

Diğer Tesisat Hükümleri: Madde 160-167

Yangın dolabı ve hidrant tarafının yeni bina kuralları için yangın dolabı ve hidrant yazısına bakın.

Süre ve Geçici Maddeler

Kılavuz'da yer alan Geçici Madde 1'e göre Onuncu Kısımda belirtilen mevcut binalar için alınması gereken tedbirler bina sahibi ve yöneticisi ile kurum amirleri tarafından 1 yıl içinde yerine getirilir; bu sürede tesisatın yapımına başlanmışsa ilgili idare 1 yılı aşmamak üzere yapım süresi tanıyabilir (Kılavuz s.239). 2015 metnindeki Geçici Madde 1 ise 9/7/2015 değişikliği için iki kural koyar: bu tarihten önce yapı ruhsatı verilen yapılara ve ihalesi ilan edilmiş yapılara önceki hükümler uygulanmaya devam eder; Yönetmeliğe uygun tedbirleri alınmış mevcut yapılarda değiştirilen hükümlere göre ilave tedbir istenmemesi asıldır.

Kılavuz ayrıca Madde 7/12'deki kullanım sınıfındaki mevcut yapılar için 138/5 hükmünü ve bu yapılarda tedbirlerin 31/12/2023'e kadar alınmasını isteyen Geçici Madde 3'ü yer verir (Kılavuz s.217-218, 240). Bu hükümler 2015 metninde bulunmaz; güncel metin Resmî Gazete'den kontrol edilmelidir.

Karar Sırası

1. Yapı ruhsatı tarihini (veya ruhsat projesinin onay tarihini) belgeden okuyun: 19.12.2007 öncesi mi (Madde 4/ff, Kılavuz 138/4)?
2. Ruhsat 26.07.2002-19.12.2007 arasındaysa 2002 yönetmeliğine uygun tedbirlerin alınıp alınmadığını kontrol edin (Madde 138/2).
3. Kullanım amacı 138/1 listesindeki bir kullanıma değişti mi? Değiştiyse yeni bina hükümleri (Madde 139).
4. Tadilat ruhsatı gerektiren esaslı tadilat var mı? Varsa yeni bina gibi (Kılavuz).
5. Kalan durumlarda Onuncu Kısmı uygulayın: kaçış 146-159, sprinkler 165/1, yangın dolabı 164/2, itfaiye bağlantısı 166, algılama 161.
6. Hükmü olmayan veya açık olmayan konuda yetkili idarenin görüşünü yazılı alın (Madde 144).

Kontrol Listesi

• ☐ Yapı ruhsatı ve onaylı proje tarihleri dosyada (Madde 4/ff; Kılavuz 138/4)
• ☐ Ruhsattaki kullanım amacı ile bugünkü kullanım karşılaştırıldı (Madde 138/1, 139)
• ☐ Tadilat ruhsatı gerektiren bir iş olup olmadığı belirlendi (Kılavuz)
• ☐ 2002 yönetmeliği dönemindeki yapıda mevcut tedbirler belgelendi (Madde 138/2)
• ☐ Kaçış genişliği 148/1-a ile (kullanıcı x 0,4 cm), çıkış sayısı 150/1-a ile kontrol edildi
• ☐ Merdiven, kapı, bodrum ve yangın güvenlik holü şartları 149-157 ile kontrol edildi
• ☐ Sprinkler zorunluluğu 165/1 bentleriyle, bina yüksekliği esas alınarak değerlendirildi
• ☐ Sprinkler gerekiyorsa tasarım TS EN 12845'e göre (Madde 96/5) yapıldı
• ☐ Yangın dolabı 164/2, itfaiye su verme bağlantısı 166 ile kontrol edildi
• ☐ Ana hatlar, ana kolonlar ve algılama paneli bina sahibi veya kat maliklerince yaptırılacak şekilde planlandı (Madde 141-143)
• ☐ Açık olmayan konular için idare ve itfaiye görüşü yazılı alındı (Madde 144)

SSS

BYKHY'ye göre mevcut yapı nedir?

Madde 4/1-ff'ye göre mevcut yapı, Yönetmeliğin yürürlüğe girmesinden önce yapı ruhsatı alınıp yapımı devam eden veya yapımı tamamlanan yapı, bina, tesis ve işletmedir. Yönetmelik 19/12/2007 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmış ve Madde 170 uyarınca yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir; yani sınır 19.12.2007'dir. 2024 Kılavuzu'na göre bu tarihten önce yapı ruhsatı başvurusundaki projeleri idarece onaylanmış yapılar da mevcut yapı sayılır (Kılavuz, Madde 138/4).

Mevcut binada kullanım amacı değişirse hangi hükümler uygulanır?

Madde 139'a göre Yönetmeliğin yürürlüğünden sonra kullanım amacı Madde 138/1'de sayılan kullanımlara (sağlık ve bakım, yatılı sağlık kuruluşu, anaokulu, kreş, çocuk kulübü, ilköğretim okulu, yetiştirme yurdu, eğlence yeri, konaklama, tehlikeli madde bulunan bina) değiştirilen yapılara Yönetmeliğin diğer kısımlarındaki, yani yeni bina hükümleri uygulanır. Kılavuz ayrıca esaslı tadilatta (tadilat ruhsatına tabi olma) yapının yeni bina gibi değerlendirileceğini belirtir.

Mevcut binada sprinkler ne zaman zorunludur?

Madde 165/1, 96'ncı maddenin diğer hükümleri saklı kalmak şartıyla altı yer sayar: bina yüksekliği 30,50 m'den fazla olan konut ve büro dışındaki binalar; yapı yüksekliği 51,50 m'yi geçen büro binaları; toplam alanı 1000 m²'den fazla kapalı otoparklar ile 10'dan fazla aracın asansörle alındığı otoparklar; ikiden fazla katlı binada yatak sayısı 200'ü geçen otel, pansiyon ve misafirhaneler; birden fazla katlı ve toplam inşaat alanı 3000 m²'nin üzerindeki mağaza, alışveriş, eğlence, kongre ve toplantı yerleri; kolay alevlenen madde bulunan ve kapalı alanı bodrumda 2000 m², diğer katlarda 4000 m²'yi aşan çok katlı depolar.

2002 yönetmeliğine göre yapılmış binaya yeni tedbir gerekir mi?

Madde 138/2'ye göre 12/6/2002 tarihli ve 2002/4390 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan yönetmeliğe uygun yangın tedbirleri alınmış mevcut yapılarda bu Yönetmeliğe göre ilave tedbir alınmaması asıldır; yapı sahibi isterse ilave tedbir alabilir. Kılavuz'daki şemaya göre 26.07.2002 ile 19.12.2007 arasında ruhsat alan yapılar mevcut yapıdır ama 2002 yönetmeliğine tabidir.

Kaynakça

1. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete 19/12/2007-26735; değişiklikler RG 09/09/2009-27344, RG 05/04/2012-28255, RG 09/07/2015-29411 (72 sayfalık konsolide metin). Kullanılan maddeler: 2 (s.2), 4/1-h, ff ve bbb (s.2-4), 23/4 (s.10), 31 ve 33 (s.13-14), 34 (s.14), 39 (s.15), 94 (s.33), 96 (s.34-35), 97 (s.35), 112/1-j (s.42), 138-144 (s.50), 145-158 (s.51-53), 159-165 (s.54-55), 166-167 (s.55), 170 ve Geçici Madde 1 (s.56).
2. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Mesleki Hizmetler Genel Müdürlüğü, Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik Kılavuzu, Aralık 2024. Kullanılan sayfalar: s.3, Şekil 4.1.ff (s.27), Madde 138-144 açıklamaları (s.217-219), Madde 146-150 ve Tablo 150.1.a (s.220-224), Tablo 164.2 (s.231), Madde 165 ve Tablo 165.1 (s.232), Geçici Madde 1 ve 3 (s.239-240).
3. Yeni binalarda sprinkler eşikleri: https://selvi.org/blog/bykhy/sprinkler-zorunlu-binalar
4. Kaçış yolları ve merdivenler: https://selvi.org/blog/bykhy/kacis-yollari-ve-merdivenler
5. Yangın dolabı ve hidrant: https://selvi.org/blog/bykhy/yangin-dolabi-ve-hidrant
6. BYKHY sprinkler zorunluluğu hesaplayıcısı: https://selvi.org/yangin-hesaplari/bykhy-sprinkler-zorunlulugu

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.

MEP Calc'i App Store'dan indir