NFPA 20 yalnız santrifüj pompaları kapsamaz: standart yatay ya da düşey milli pozitif deplasmanlı pompalara da uygulanır (1.3.1). Bu pompaların kuralları Bölüm 8’dedir. Bu yazı bölümün genel kısmını (8.1) anlatır: tanım ve tipler, listeleme ve karakteristik eğri, conta, malzeme ve boşaltma (dump) vanası.

Kısaca: Pozitif deplasmanlı pompa, pompanın her devrinde belirli bir hacimde akışkanı yakalayıp bu boşluğu mekanik bir yolla küçülterek akış üretir (3.3.52.15). Pompa kullanım amacı için listeli olur ve listeleme o modelin karakteristik performans eğrilerini doğrular (8.1.2.1, 8.1.2.2); pompa sıvının viskozitesine uygun seçilir (8.1.1.3). Conta mekanik ya da dudak tipi olur, salmastra kullanılmaz (8.1.3). Bütün kapalı uçlu sistemlerde, sürücü tam yüke girmeden fazla basıncı boşaltan bir boşaltma vanası bulunur (8.1.5.1).

NFPA 20-2025 Bölüm 8.1: dişli, döner loblu, döner paletli ve pistonlu pozitif deplasmanlı pompanın emişten basmaya sıvı itme biçimi ve her tipe uygulanan listeleme, conta, malzeme ve boşaltma vanası kuralları
Dört pozitif deplasmanlı pompa tipi, tek kural takımı. Çiplerle dişli (3.3.52.7), döner loblu (3.3.52.16), döner paletli (3.3.52.17) ve pistonlu (3.3.52.14) pompayı seçin; sağdaki 8.1 kuralları her tipe uygulanır. Mekanizma şematiktir.

Tanım ve tipler

Standart pozitif deplasmanlı pompayı, pompanın her devrinde belirli bir akışkan hacmini yakalayıp boşluğu mekanik bir yolla küçülterek akışkanı iten pompa diye tanımlar (3.3.52.15). Bölüm 8 bu tanıma giren pompalara uygulanır (8.1.1). Tanımlar bölümünde dört alt tip vardır:

Pozitif deplasmanlı pompa tipleri (NFPA 20-2025 3.3.52)
TipSıvıyı nasıl iterMadde
Dişli pompa (gear pump)Dişli dişleri ve gövde3.3.52.7
Pistonlu pompa (piston plunger pump)Piston ya da dalgıç piston ve silindir3.3.52.14
Döner loblu pompa (rotary lobe pump)Rotor lobu ile gövde arasındaki boşlukta girişten çıkışa taşır3.3.52.16
Döner paletli pompa (rotary vane pump)Tek rotor; paletler pompa döndükçe hareket edip boşluk oluşturur3.3.52.17

NFPA 20 El Kitabı (2022) yorumu farkı şöyle anlatır: santrifüj pompa çarkın dönüşüyle sıvının hızını artırarak basınç oluşturur; pozitif deplasmanlı pompa ise bir boşluğu doldurup sonra belirli bir sıvı hacmini dışarı iterek basınç oluşturur. Pozitif deplasmanlı pompalar döner (rotary) ve ileri-geri (reciprocating) diye ikiye ayrılır; döner tipler santrifüj pompaya benzer bir dönme hareketi yapsa da bu hareket sıvıya enerjiyi santrifüj pompa gibi vermez. El Kitabı’na göre en yaygın tip dişli pompadır; bu pompalar genellikle su sisi ve köpüklü sistemlerde bulunur.

Kural ne diyor

Uygulama ve diğer bölümler

  • Bölüm 8, 3.3.52.15’teki tanıma giren pozitif deplasmanlı pompalara uygulanır (8.1.1).
  • Bölüm 8’de özel olarak ele alınmayan konularda standardın diğer bütün bölümlerinin hükümleri geçerlidir (8.1.1.1). Ek A.8.1’e göre Bölüm 4’ün bütün kuralları bu pompalara uymayabilir; El Kitabı (2022) çelişkide Bölüm 8’i esas alır.
  • Pozitif deplasmanlı pompalarla yangından korunma uygulamaları için sıvı basılabilir (8.1.1.2); seçilen pompa sıvının viskozitesine uygun olur (8.1.1.3). El Kitabı’na göre her pompanın en yüksek viskozitesi listelemede yer alır; köpük konsantrelerinde viskozite geniş aralıkta değiştiği için listelemeye bakılır.

Listeleme ve karakteristik eğri

  • Pozitif deplasmanlı pompa kullanım amacı için listeli olur (8.1.2.1).
  • Listeleme, o pompa modelinin karakteristik performans eğrilerini doğrular (8.1.2.2). Ek A.8.1.2.2’ye göre eğriler ANSI/HI 3.6’ya (döner pompa testleri) uygun olmalıdır.
  • Ek A.8.1.2, pompa giriş borusunun çapına ve uzunluğuna özellikle dikkat edilmesini ister.

Conta ve malzeme

  • Kabul edilen conta tipi mekanik conta ya da dudak contadır (8.1.3.1); salmastra (packing) kullanılmaz (8.1.3.2).
  • Pompa malzemeleri ortamın korozyon potansiyeline, kullanılan akışkanlara ve işletme koşullarına göre seçilir (8.1.4). Korozyona dayanıklı malzeme tanımı 3.3.13’tedir: pirinç, bakır, paslanmaz çelik ya da oksidasyon ve diğer kimyasal tepkimelerin yol açtığı korozyon hasarına dayanan diğer malzemeler.

Boşaltma (dump) vanası

  • Tanım: pozitif deplasmanlı pompanın basma tarafına takılan ve pompa sürücüsü çalışma devrine ulaşmadan önce basıncı boşaltan otomatik vana (3.3.78.1).
  • Bütün kapalı uçlu (closed-head) sistemlerde boşaltma vanası bulunur; vana, sürücü tam yüke girmeden önce pompanın fazla basıncı boşaltıp çalışma devrine ulaşmasını sağlar (8.1.5.1).
  • Vana yalnız pompanın çalışma devrine ulaşması için gereken süre boyunca çalışır (8.1.5.2).
  • Elektrikle çalışan boşaltma vanası, pozitif deplasmanlı pompanın kontrol panosundan kumanda edilir (8.1.5.3.1); elle yolverişte vananın çalışmasını sağlayan araç da panoda bulunur (8.1.5.3.2).
  • Boşaltma vanaları listelidir (8.1.5.4). Vananın boşalttığı sıvı, sıvı besleme tankına, pompa emişine, drenaja ya da sıvı kaynağına borulanabilir (8.1.5.5).
  • Dizel sürücü pozitif deplasmanlı pompayla kullanılıyorsa dizel kontrol panosu, motor yolverişi bitince boşaltma vanasını çalıştırıp sonra kapatan bir devre ve zamanlayıcı sağlar (12.7.2.6.4).

Neden: Ek A ve El Kitabı

Malzeme. Ek A.8.1.4’e göre pozitif deplasmanlı pompalar toleransa bağımlıdır; korozyon pompanın performansını ve işlevini etkileyebilir.

Salmastra yasağı. El Kitabı (2022), salmastranın kendini yağlı tutmak için az miktarda sızdıracak biçimde tasarlandığını yazar. Akışkan su olduğunda, santrifüj yangın pompasında olduğu gibi, bu bir sorun değildir; akışkan köpük olduğunda ise bu sızıntı istenmez.

Boşaltma vanası. El Kitabı’na göre pozitif deplasmanlı pompanın sürücüsü, yolverişte sistemdeki boşaltma elemanlarından hiçbiri açılmamışsa oluşan karşı basıncı yenecek boyutta seçilmez; 8.1.5.1 bu sorunu giderir. Kumandanın panoda olması bütün pompa işlevlerinin tek yerden izlenmesini sağlar. El Kitabı ayrıca gerekliliğin, dizel motorların basınçlı sisteme karşı çalıştırılmaya çalışıldığı marş çevriminden doğduğunu yazar. 8.1.5.1 kuralı bütün kapalı uçlu sistemlere uygulanır.

Sürücü gücü. Ek A.4.7.6’ya göre pozitif deplasmanlı pompada en yüksek fren gücü genellikle relief vanası anma kapasitesinin %100’ünü akıtırken oluşur; bkz. pompa, sürücü ve kontrol panosu uyumu.

Örnek: eğriden pompa ve motor seçimi (Ek A.8.1.2.2)

Ek A.8.1.2.2 ve Şekil A.8.1.2.2 bir köpük-su sistemi için örnek verir. Güvenlik katsayıları uygulandıktan sonra sistemin, en yüksek sistem basıncı olan 230 psi’da (≈15,9 bar) 45 gpm (≈170 L/dk) verebilen bir köpük konsantresi pompasına ihtiyaç duyduğu belirlenmiştir:

  1. Yatay eksende (“diferansiyel basınç”) 230 psi bulunur ve düşey olarak 45 gpm’yi karşılayan debi eğrisine çıkılır. Örnek pompa “rpm-2” adlı standart motor devrinde 46 gpm (≈174 L/dk) verir.
  2. Aynı devrin (rpm-2) güç eğrisinde, 230 psi’da pompayı sürmek için gereken güç 13,1 hp (≈9,8 kW) okunur.
  3. Elektrik motoru kullanılacağı için bu en düşük gereksinimin üstündeki ilk motor gücü olan, rpm-2 devrinde 15 hp (≈11 kW) seçilir.

El Kitabı (2022), listeleme ve onay testleriyle belirlenen eğrilerin üretici tarafından verilmesi gerektiğini, tasarımcının doğru pompayı ancak böyle seçebileceğini yazar. SI karşılıkları yaklaşıktır; standart örneği yalnız ABD birimleriyle verir.

Sahada sık hatalar (kaynakta geçenler)

  • Salmastralı pompa: 8.1.3.2 yasaklar; El Kitabı gerekçesi köpükte salmastra sızıntısının istenmemesidir.
  • Kapalı uçlu sistemde boşaltma vanası olmaması: El Kitabı’na göre sürücü, açık boşaltma elemanı yokken oluşan karşı basıncı yenecek boyutta seçilmez (8.1.5.1).
  • Boşaltmayı emişe verip emme basıncını gözetmemek: El Kitabı tasarım uyarısı; boşaltmanın emişe borulanmasına 8.1.5.5 izin verir.

Kontrol listesi

  1. Pompa kullanım amacı için listeli; karakteristik eğriler listelemede doğrulanmış (8.1.2.1, 8.1.2.2).
  2. Sıvının viskozitesi pompanın listelemesine uygun (8.1.1.3).
  3. Pompa giriş borusunun çapı ve uzunluğu ayrıca değerlendirildi (A.8.1.2).
  4. Conta mekanik ya da dudak tipi; salmastra yok (8.1.3).
  5. Malzeme ortamın korozyon potansiyeline, akışkana ve işletme koşuluna göre seçildi (8.1.4, 3.3.13).
  6. Kapalı uçlu sistemde listeli boşaltma vanası var; yalnız çalışma devrine ulaşana kadar çalışıyor; elektrikliyse pompa kontrol panosundan kumandalı ve elle yolverişte de çalışıyor (8.1.5.1–8.1.5.4, 12.7.2.6.4).
  7. Boşaltma çıkışı tanka, pompa emişine, drenaja ya da sıvı kaynağına; emişe veriliyorsa emme basıncı sınırı gözetildi (8.1.5.5).
  8. Pompa türüne göre ilgili kurallar: köpük konsantresi ve katkı pompaları, su sisi sistem pompaları, su sisi pozitif deplasmanlı pompa üniteleri, bağlantılar, sürücü, pano ve test.

Sık Sorulan Sorular

Pozitif deplasmanlı pompa nedir?

Pompanın her devrinde belirli bir akışkan hacmini yakalayıp boşluğu mekanik bir yolla küçülterek akış üreten pompadır (NFPA 20-2025 3.3.52.15). Standart dişli, pistonlu, döner loblu ve döner paletli tipleri tanımlar (3.3.52.7, 3.3.52.14, 3.3.52.16, 3.3.52.17).

Santrifüj pompadan farkı nedir?

NFPA 20 El Kitabı (2022) yorumuna göre santrifüj pompa çarkın dönüşüyle sıvının hızını artırarak, pozitif deplasmanlı pompa ise bir boşluğu doldurup belirli bir hacmi dışarı iterek basınç oluşturur. Döner tipler dönse de sıvıya enerjiyi santrifüj pompa gibi vermez.

Pozitif deplasmanlı yangın pompasında salmastra kullanılabilir mi?

Hayır. Conta mekanik ya da dudak tipi olur, salmastra kullanılmaz (8.1.3.1, 8.1.3.2). El Kitabı (2022) gerekçe olarak salmastranın yağlanmak için az miktarda sızdırdığını, bu sızıntının köpükte istenmediğini yazar.

Boşaltma (dump) vanası ne zaman gerekir?

Bütün kapalı uçlu sistemlerde gerekir; vana sürücü tam yüke girmeden fazla basıncı boşaltır ve yalnız çalışma devrine ulaşılana kadar çalışır (8.1.5.1, 8.1.5.2). Vana listelidir (8.1.5.4); dizel sürücüde kontrol panosu vanayı açıp kapatan devre ve zamanlayıcı sağlar (12.7.2.6.4).

Bölüm 4 kuralları pozitif deplasmanlı pompaya uygulanır mı?

Bölüm 8’de özel olarak ele alınmayan konularda diğer bölümler uygulanır (8.1.1.1). Ek A.8.1 Bölüm 4’ün bütün kurallarının uymayabileceğini not eder; El Kitabı (2022) çelişkide Bölüm 8’in esas alındığını yazar.

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.

MEP Calc'i App Store'dan indir
Kaynaklar & İleri Okuma

NFPA 20-2025, Standard for the Installation of Stationary Pumps for Fire Protection: 1.3.1, 3.3.13, 3.3.52.7, 3.3.52.14, 3.3.52.15, 3.3.52.16, 3.3.52.17, 3.3.78.1, 8.1.1, 8.1.1.1, 8.1.1.2, 8.1.1.3, 8.1.2.1, 8.1.2.2, 8.1.3.1, 8.1.3.2, 8.1.4, 8.1.5.1, 8.1.5.2, 8.1.5.3.1, 8.1.5.3.2, 8.1.5.4, 8.1.5.5, 12.7.2.6.4; Ek A.4.7.6, A.8.1, A.8.1.2, A.8.1.2.2 ve Şekil A.8.1.2.2, A.8.1.4 (açıklayıcı). NFPA 20 El Kitabı 2022 yorumu: Bölüm 8 girişi ve Kısım 8.1 (A.8.1, 8.1.1, 8.1.1.3, 8.1.2.2, 8.1.3, 8.1.5 yorumları).