Yangın dolabı ve hidrant debisi hesabı

Yangın dolabı ve hidrant debisi nasıl hesaplanır?

Türkiye’de yangın dolabı ve hidrant için esas metin Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’tir (BYKHY). Yönetmelik debiyi ve basıncı cihaz tipine göre verir, süreyi bina tehlike sınıfına bağlar ve su deposunun ön hesabını Ek-8 tablolarıyla tarif eder. Hesap üç adımdan oluşur: eş zamanlı çalışacak cihazların debisini toplamak, bunu süreyle çarpıp su hacmini bulmak ve en kritik cihazdaki basıncı kaynağa taşımak.

BYKHY’deki sayısal değerler

Sprinkler + dolap + hidrant: Ek-8/C

Binada sprinkler de varsa depo ön hesabı md. 92/5’e göre yapılır: Ek-8/B’deki yoğunluk × alan ile bulunan sprinkler debisine, Ek-8/C’deki dolap ve hidrant debisi eklenir, toplam süreyle çarpılır.

Md. 92/4 depo hacminin bu yöntemle veya Ek-8/A tablosuyla ön hesabına izin verir; hidrolik hesap yapılmışsa onun sonucu esastır. Yönetmelik ikisini eşdeğer sayar; bu yüzden hesaplayıcı iki ön boyutlandırma sonucunu ayrı kutucuklarda yan yana gösterir ve büyük olanı vurgular; hangisinin kullanılacağı tasarımcının kararıdır, ihtiyatlı seçim büyüğüdür. Düşük tehlike kuru veya değişken sistemde Ek-8/B “Orta Tehlike-1 kullanılır” dediği için hem 92/5 hesabı (5,0 mm/dk × 90 m²) hem Ek-8/A karşılaştırması (“Orta Tehlike-1 – kuru veya alternatif” satırı: 105/125/140 m³) bu sınıftan yapılır. Ek-8/B’nin altındaki nota göre depolama alanları ve farklı özellikteki kullanım alanları için TS EN 12845 esas alınır: depolamalı yapıda tablo yoğunlukları kullanılmaz, sprinkler debisi TS EN 12845 hidrolik hesabından girilir. Ek-8/B Yüksek Tehlike-1 için 7,7 mm/dk yazar (TS EN 12845’te 7,5); araç yönetmelikteki değeri kullanır.

Yönetmeliğin sayı vermediği yerler

BYKHY aynı anda kaç dolabın çalışacağını söylemez; md. 92/6 yalnızca dolap tasarım debisini süreyle çarpar. Hidrant debisinin tehlike sınıfına göre “artırılacağını” yazar ama artış miktarı vermez. Bu iki kalem araçta kullanıcı girdisidir. Varsayılan 1 dolap md. 92/6’nın lafzi okumasıdır, yönetmelikte yazılı bir alt sınır değildir; 1900 L/dk ise md. 95/2’nin açık alt sınırıdır. Md. 92/7 90 dakikalık süreyi yalnız 1900 L/dk taban değer için yazar; daha yüksek hidrolik debide araç 90 dakikayı muhafazakâr kabul olarak kullanır. Bu kabuller yetkili merciyle teyit edilmelidir. Boru sürtünme kaybı da hidrolik hesaptan girilir.

7/12 alanları, sprinklersiz dolap + hidrant ve kuru sistem

Md. 92/7’nin ikinci cümlesi, md. 7/12 kapsamındaki alanlarda kurulan dış hidrant sistemi için en az 5700 L/dk debiyi 60 dakika karşılayan depo (342 m³) ister. Bu cümle “yalnız hidrant” durumuna bağlı değildir; sprinkler, dolap ve hidrantın birlikte bulunduğu tesiste de geçerlidir. Yorum: yönetmelik bu hacmin md. 92/5 toplamıyla nasıl birleşeceğini yazmaz. Araç varsayılan olarak 342 m³’ü ayrı depo hacmi olarak ekler; diğer okuma olan “hidrant kalemi = max(Ek-8/C; 5700 L/dk), süre en az 60 dk, tek depo” bir seçenekle uygulanabilir.

Sprinkleri olmayan ama dolabı ve hidrantı olan yapı için açık bir ön hesap kuralı yoktur: md. 92/6 “sadece yangın dolapları”, md. 92/7 “sadece çevre hidrantı” durumunu düzenler, Ek-8/C debileri ise md. 92/5’te sprinkler debisine ilave olarak tanımlıdır. Yorum: araç muhafazakâr olarak iki hacmi toplar (dolap debisi × md. 92/3 süresi + hidrant debisi × 90 dk); alternatif olarak Ek-8/C ilaveleri × md. 92/3 süresi seçilebilir.

Kuru veya değişken sistemde Ek-8/B düşük tehlikeyi Orta-1, Orta-4’ü Yüksek-1 kriterine taşır. Yorum: bu tablo yalnız yoğunluk ve alanı değiştirir, md. 92/3 süreyi bina tehlike sınıfına bağlar; araç süreyi ve Ek-8/C ilavelerini seçili sınıftan alır, istenirse üst sınıfa geçirilebilir. Üç yorumun da yetkili idareyle teyit edilmesi gerekir.

Dolap ve hidrant nerede zorunlu?

Yeni binalarda yangın dolabı; yüksek binalarda, toplam kapalı alanı 1000 m²’yi aşan imalathane, atölye, depo, konaklama, sağlık, toplanma ve eğitim binalarında, toplamı 600 m²’yi aşan kapalı otoparklarda ve 350 kW’ı aşan kazan dairelerinde zorunludur (md. 94/1-b-1). Mevcut binalarda bu eşikler 2000 m², 1000 m² ve 500 kW’tır (md. 164/2). Dış hidrant, ayrı planlanan yerleşim alanlarında bina taban alanları toplamı 5000 m²’yi aştığında ve md. 7/12 kapsamındaki tesislerde istenir (md. 95/7).

NFPA 14 seçeneği

BYKHY NFPA 14’e atıf yapmaz. NFPA 14 seçeneği yalnız sözleşme veya sigorta şartıyla NFPA’nın ayrıca istendiği projeler için alternatif bir esas olarak sunulur; Türkiye’de BYKHY hükümlerinin yerine geçmez ve md. 92–95 şartları ayrıca sağlanır. NFPA 14’te Class I ve III sistemlerde en uzak dikey hattın en uzak iki 65 mm bağlantısının her birine 950 L/dk (250 gpm), her ek dikey hatta 950 L/dk verilir (10.6.1.1). Yatay hat bir katta üç veya daha fazla bağlantı besliyorsa ilk hat 2850 L/dk’dır. Toplam, tamamen sprinklerli binada 3800 L/dk (1000 gpm), diğerlerinde 4750 L/dk (1250 gpm) ile sınırlıdır. Class II’de 380 L/dk yeterlidir. En uzak 65 mm bağlantıda 6,9 bar (100 psi), 40 mm bağlantıda 4,5 bar (65 psi) artık basınç istenir (10.2.6.1); su kaynağı talebi en az 30 dakika karşılar (5.2).

Örnek hesap

• Orta Tehlike-1, ıslak sprinklerli, dolap ve hidrantlı bina: 5,0 mm/dk × 72 m² = 360 L/dk.
• Ek-8/C ilaveleri: dolap 100 L/dk, hidrant 400 L/dk → toplam 860 L/dk.
• Süre 60 dk → 860 × 60 / 1000 = 51,6 m³. Ek-8/A tablosu (h ≤ 15 m) 55 m³ verir.
• Basınç: en üst dolap 20 m yukarıdaysa 4,0 + 0,098 × 20 ≈ 6,0 bar; zemin hidrantı 7,0 bar ister, bu yüzden kritik cihaz hidranttır (sürtünme eklenmeden).

Sık yapılan hatalar

• Ek-8/C debisini hidrant sistemi tasarımı sanmak: bu ilave yalnız depo ön hesabı içindir; hidrant sistemi kendi başına en az 1900 L/dk ve 700 kPa’ya göre tasarlanır.
• Basıncı yalnız cihazda bırakmak: kaynaktaki basınca yükseklik farkı ve sürtünme eklenmelidir; alt katlarda 900 kPa sınırı aşılıyorsa basınç düşürücü gerekir.
• Yassı hortumlu dolabı her binaya koymak: TS EN 671-2 dolaplar yalnız yetişmiş söndürme görevlisi bulunması zorunlu yapılarda kullanılır.
• Mevcut bina eşiklerini yeni binaya uygulamak: md. 164’teki daha yüksek alan ve kazan gücü sınırları yalnız mevcut binalar içindir; yeni projede md. 94 eşikleri geçerlidir.
• NFPA 14 hortum debisini sprinkler talebine eklemek: tamamen sprinklerli birleşik sistemde su kaynağı iki talebin büyüğüne göre seçilir, toplamına göre değil.

Sık Sorulan Sorular

Yangın dolabı debisi kaç L/dk olmalı?

BYKHY md. 94’e göre itfaiye su alma ağzı olmayan yarı-sert makaralı dolapta tasarım debisi 100 L/dk ve basıncı 400 kPa’dır. Yassı hortumlu (TS EN 671-2) dolapta 400 L/dk ve en az 400 kPa istenir.

Hidrant debisi ve basıncı ne olmalı?

Md. 95/2’ye göre hidrant sistemi dizayn debisi en az 1900 L/dk’dır ve tehlike sınıfına göre artırılır; hidrant çıkışında 700 kPa basınç gerekir. Yalnız çevre hidrantı olan yapıda su 1900 L/dk’yı 90 dakika karşılamalıdır. Md. 7/12 kapsamındaki alanlarda, sprinklerli tesis dahil, dış hidrant için en az 5700 L/dk × 60 dk (342 m³) depo gerekir (md. 92/7).

Sprinkler, dolap ve hidrant için depo nasıl hesaplanır?

Md. 92/5’e göre Ek-8/B’den bulunan sprinkler debisine Ek-8/C’deki dolap ve hidrant debileri eklenir ve tehlike sınıfının süresiyle (30, 60 veya 90 dk) çarpılır. Örneğin Orta Tehlike-1’de 360 + 100 + 400 = 860 L/dk × 60 dk = 51,6 m³.

Aynı anda kaç yangın dolabı çalışır?

BYKHY bunun için bir sayı vermez; md. 92/6 dolap tasarım debisini süreyle çarpar. Hesaplayıcıda eş zamanlı dolap sayısı tasarımcı girdisidir; varsayılan 1, md. 92/6’nın lafzi okumasıdır ve yönetmelikte yazılı bir alt sınır değildir. Kabul yetkili merciyle teyit edilmelidir.

NFPA 14’te standpipe debisi nasıl bulunur?

BYKHY NFPA 14’e atıf yapmaz; bu hesap yalnız NFPA’nın sözleşme veya sigorta şartıyla ayrıca istendiği projeler içindir. Class I ve III sistemde en uzak dikey hat için 500 gpm (1900 L/dk), her ek dikey hat için 250 gpm eklenir; toplam tamamen sprinklerli binada 1000 gpm, diğerlerinde 1250 gpm ile sınırlıdır. Su kaynağı bu talebi en az 30 dakika karşılamalıdır.

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

Bu hesapların tamamını sahada, çevrimdışı ve PDF raporlu yapmak için: NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 tek iOS uygulamasında.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

İlgili içerik