FM Global DS 3-29: Güvenilir Yangın Koruma Su Kaynağı

Kısa cevap

FM DS 3-29'un tam adı Reliability of Fire Protection Water Supplies'tır ve su kaynağının sürekli olarak tasarlandığı gibi hazır bulunmasını hedefler. Sayfa, kaynak tiplerini tercih sırasına koyar, güvenilirliği bozan koşulları sayar ve hangi durumlarda ikincil kaynağın değerlendirileceğini risk faktörleriyle tanımlar.

Sayfanın kimliği ve kapsamı

Elimizdeki nüsha October 2017 tarihli, April 2021 ara revizyonlu ve 5 sayfadır (kapak, PDF s.1). Section 1.0 Scope'a göre sayfa, yangın koruma su kaynakları için asgari gereksinimleri ve daha yüksek bir güvenilirlik seviyesinin ne zaman düşünülebileceğini belirleyen risk faktörlerini ele alır (DS 3-29, Section 1.0, PDF s.2). Ekipmanın kendi tasarımı, montajı, bakımı ve devre dışı bırakma yönetimi için ilgili diğer FM veri sayfalarına yönlendirir.

Section 4.1'de atıf yapılan FM sayfaları şunlardır: 1-2 Earthquakes, 2-8 Earthquake Protection for Water-Based Fire Protection Systems, 2-81 Fire Protection System Inspection, Testing and Maintenance, 3-2 Water Tanks for Fire Protection, 3-7 Fire Protection Pumps ve 3-10 Private Fire Service Mains and Connections (PDF s.3). Sitede bu sayfalardan tank tarafını DS 3-2 su tankları yazısında, pompa tarafını DS 3-7 yangın pompaları saha rehberinde ele almıştım.

Güvenilir kaynağın tanımı

Section 2.1.1.1 iki şey ister: sprinkler sistemleri için güvenilir bir su kaynağı sağlanması ve bu kaynağın FM veri sayfalarına ve ekipman üreticisinin gereklerine uygun biçimde düzenlenmiş, kurulmuş ve bakımı yapılmış olması. Aynı madde bir de işletme geçmişi şartı koyar: kaynağın geçmişinde tekrar eden plansız veya denetimsiz devre dışı kalma bulunmamalıdır (DS 3-29, Section 2.1.1.1, PDF s.2).

Appendix A sözlüğü iki terimi ayırır. Adequate water supply, FM veri sayfası gereklerine göre sprinkler ve hortumları besleyecek yeterli hacim, debi, basınç ve süreyi sağlaması beklenen kaynaktır. Reliable water supply ise normal koşullarda ve doğal tehlike koşullarında tasarım parametrelerine uygun su verecek biçimde düzenlenmiş, kurulmuş ve bakımı yapılmış kaynaktır (PDF s.3-4). Yani yeterlilik bir hesap sonucu, güvenilirlik ise bir düzen ve işletme sonucudur.

Kaynak tiplerinin tercih sırası

Section 2.1.1.2, tipik su kaynaklarını güvenilirlik açısından tercih sırasına koyar (PDF s.2).

Listenin mantığı sade: araya giren ekipman sayısı arttıkça arıza olasılığı artar. Şebeke bağlantısında hareketli parça yokken, pompalı çözümde pompa, tahrik, kontrol ve emme koşulları zincire eklenir. Pompa seçimi kararını sitedeki yangın pompası seçim rehberinde ayrıca işledim.

Güvenilirliği bozan sekiz koşul

Section 2.1.1.3, su kaynağının şu koşullardan uzak olmasını ister (PDF s.2):

• A. Su kaynağında, mevcut yangın suyunu talebin altına düşüren bozulma veya dönemsel dalgalanma
• B. Yaş veya ihmal nedeniyle ekipman ya da malzeme bozulması
• C. Düzenleme veya durum nedeniyle güvenilmez yangın pompaları
• D. Hatalı ekipman montajı veya düzenlemesi
• E. Yangın koruma ekipmanının amaç dışı kullanımı
• F. Su kaynağı sisteminde devre dışı kalma geçmişi
• G. Devre dışı kalma koşullarına geç müdahale geçmişi
• H. Doğal tehlikelerden (deprem, rüzgar, sel, don, çalı yangını vb.) kaynaklanan plansız kesinti maruziyeti

Bu sekiz maddenin yarısı donanım değil işletme kaynaklıdır. Sahada bunların nasıl göründüğünü su kaynağı yetersizliği vakaları ve kapalı vana vakaları yazılarında topladım.

İyileştirilmiş su kaynağı ne zaman gündeme gelir

Section 2.1.2, Section 2.1.1'deki kriterlerin asgari kriterler olduğunu açıkça yazar. Mala veya operasyona yönelik istenmeyen bir risk varsa ve daha yüksek bir güvenilirlik seviyesi isteniyorsa, iyileştirilmiş (enhanced) su kaynağı değerlendirilir (PDF s.2).

Sayfanın buradaki çerçevesi gerçekçidir: her su kaynağı bir noktada, ya beklenmedik şekilde ya da planlı bakım için, devre dışı kalacaktır. Tesisin büyüklüğüne ve niteliğine bağlı olarak kısa bir süre bile otomatik korumasız kalmak kabul edilemez bir risk yaratabilir (PDF s.3).

İyileştirilmiş kaynak, Section 2.1.1'in tamamını karşılayan bir kaynağın ikincil bir kaynakla desteklenmesidir. Tercih sırası şöyledir (Section 2.1.2, PDF s.3):

Risk faktörleri: Appendix C

Appendix C, iyileştirilmiş güvenilirliğin gerekip gerekmediğini değerlendirmek için beş risk faktörü verir ve reçete niteliğinde bir yaklaşım olmadığını, bazı durumlarda tek bir faktörün yeterli olabileceğini, bazılarında ise birden fazla faktör gerektiğini söyler (PDF s.4).

C.1.4'ün açıklaması pratik bir ayrıntı içerir: uygun ayırma vanalarıyla donatılmış ring (looped) bir ana hatta sızıntı etrafından su dolaştırılabilirken, kaynaktan kullanım noktasına giden tek borudaki hasar korumayı tamamen devre dışı bırakabilir (PDF s.5). C.1.5'teki örnek de aynı mantıktadır: havai elektrik hattından beslenen elektrikli pompa, rüzgar veya buz fırtınasına karşı savunmasız olabilir.

Kayıp geçmişi ne söylüyor

Section 3.1, FM müşteri kayıp geçmişine dayanan iki sayı verir (PDF s.3):

• Sprinkler sistemi başarısızlıklarının yaklaşık %80'i yetersiz vana denetimi, devre dışı bırakma yönetimi ve yetersiz test ile bakımdan kaynaklanır.
• Bir %16'lık kısım ise yangın sırasında sprinkler sisteminin erken kapatılmasına atfedilir.

Aynı bölüm şunu ekler: doğru tasarlanmış, kurulmuş, bakımı ve testi yapılmış tek bir su kaynağının bulunduğu, yeterli sprinkler korumalı tesislerde kontrolsüz yangın kaybı geçmişi neredeyse yoktur. Bu nedenle FM, tek bir yeterli ve güvenilir su kaynağını önerir; tesis büyüklüğü, iş sürekliliği, kullanım, kaynağın düzeni ve coğrafi konum gibi ek değerlendirmeler daha yüksek güvenilirlik ve yedeklilik ihtiyacını doğurabilir.

Bu iki sayının mühendis için anlamı nettir: ikinci bir pompa eklemeden önce, birinci kaynağın vana denetimi ve bakım rejimini kapatmak gerekir. Test ve bakım tarafını DS 2-81 yazısında ayrıntılandırdım.

Saha notu

DS 3-29'un vurgusu ile sahadaki alışkanlık çoğu zaman ters yönde çalışıyor. Tartışma genellikle "ikinci pompa koyalım mı" sorusuyla başlıyor, oysa sayfanın kendi kayıp verisi başarısızlıkların çok büyük kısmını vana denetimi, devre dışı bırakma yönetimi ve bakım eksikliğine bağlıyor (Section 3.1, PDF s.3). İkinci bir pompa, kapalı unutulmuş bir vanayı açmaz.

İkinci nokta Section 2.1.1.3'ün F ve G maddeleridir: devre dışı kalma geçmişi ve geç müdahale geçmişi, sayfanın gözünde donanım kusuru kadar ağırlıktadır. Yani su kaynağının güvenilirliği bir belge değil, kayıt tutulan bir geçmiştir. Vana kapama kayıtlarını ve müdahale sürelerini tutmayan bir tesis, donanımı kusursuz olsa bile bu maddeleri savunamaz.

Kontrol listesi

• Mevcut kaynak tipi, Section 2.1.1.2'deki altı seçenekten hangisi olduğu yazılı olarak belirlendi
• Section 2.1.1.3'teki A'dan H'ye sekiz koşul tek tek kontrol edildi ve bulgular kayda geçti
• Vana denetimi, devre dışı bırakma yönetimi ve müdahale süreleri kayıt altına alınıyor
• Doğal tehlike maruziyeti (deprem, don, fırtına, sel) kaynağa özgü olarak değerlendirildi
• Ana dağıtım hattının ring mi tek hat mı olduğu ve ayırma vanalarının varlığı tespit edildi
• Appendix C'deki beş risk faktörü proje için ayrı ayrı yanıtlandı
• İyileştirilmiş kaynak gerekiyorsa Section 2.1.2'deki A-D sırasına göre seçildi ve ortak devre dışı kalma riski sorgulandı
• Tank, pompa ve yer altı hat tarafı için ilgili FM sayfaları (3-2, 3-7, 3-10) ayrıca uygulandı

SSS

FM DS 3-29'a göre güvenilir su kaynağı nedir?

DS 3-29 Section 2.1.1.1'e göre güvenilir su kaynağı; FM veri sayfalarına ve ekipman üreticisinin gereklerine uygun biçimde düzenlenmiş, kurulmuş ve bakımı yapılmış, işletme geçmişinde tekrar eden plansız veya denetimsiz devre dışı kalma bulunmayan kaynaktır.

Su kaynağı tipleri arasında tercih sırası nedir?

DS 3-29 Section 2.1.1.2 altı seçeneği sıralar: 1) güvenilir şehir veya endüstriyel şebekeye doğrudan bağlantı, 2) sahadaki yerçekimi tankı, 3) kapalı üstlü tanktan emen yangın pompası, 4) güvenilir şebekeden emen pompa, 5) açık üstlü rezervuardan emen pompa, 6) break tanktan emen pompa.

Tek su kaynağı yeterli midir?

DS 3-29 Section 3.1'e göre evet: doğru tasarlanmış, kurulmuş, bakımı ve testi yapılmış tek bir yeterli ve güvenilir kaynağın bulunduğu, yeterli sprinkler korumalı tesislerde kontrolsüz yangın kaybı geçmişi neredeyse yoktur. FM bu nedenle tek yeterli ve güvenilir kaynağı önerir; iyileştirilmiş kaynak ihtiyacı risk faktörleriyle değerlendirilir.

Sprinkler sistemleri neden başarısız oluyor?

DS 3-29 Section 3.1'deki FM müşteri kayıp geçmişine göre sprinkler sistemi başarısızlıklarının yaklaşık %80'i yetersiz vana denetimi, devre dışı bırakma yönetimi ile yetersiz test ve bakımdan kaynaklanır. Bir %16'lık kısım ise yangın sırasında sistemin erken kapatılmasına bağlıdır.

Kaynakça

1. FM Property Loss Prevention Data Sheet 3-29, Reliability of Fire Protection Water Supplies, October 2017, Interim Revision April 2021. Kullanılan bölümler: Section 1.0 (PDF s.2), 2.1.1.1-2.1.1.3 (s.2), 2.1.2 (s.2-3), 3.1 (s.3), 4.1 (s.3), Appendix A (s.3-4), Appendix C.1.1-C.1.5 (s.4-5).
2. FM Global, Property Loss Prevention Data Sheets: https://www.fmglobal.com/research-and-resources/fm-global-data-sheets
3. selvi.org, FM Global DS 3-2: Yangın Koruma Su Tankları
4. selvi.org, FM Global DS 3-7: Yangın Pompaları Saha Rehberi
5. selvi.org, DS 2-81: Muayene, Test ve Bakım

Sık Sorulan Sorular

FM DS 3-29'a göre güvenilir su kaynağı nedir?

DS 3-29 Section 2.1.1.1'e göre güvenilir su kaynağı; FM veri sayfalarına ve ekipman üreticisinin gereklerine uygun biçimde düzenlenmiş, kurulmuş ve bakımı yapılmış, işletme geçmişinde tekrar eden plansız veya denetimsiz devre dışı kalma bulunmayan kaynaktır.

Su kaynağı tipleri arasında tercih sırası nedir?

DS 3-29 Section 2.1.1.2 altı seçeneği sıralar: 1) güvenilir şehir veya endüstriyel şebekeye doğrudan bağlantı, 2) sahadaki yerçekimi tankı, 3) kapalı üstlü tanktan emen yangın pompası, 4) güvenilir şebekeden emen pompa, 5) açık üstlü rezervuardan emen pompa, 6) break tanktan emen pompa.

Tek su kaynağı yeterli midir?

DS 3-29 Section 3.1'e göre evet: doğru tasarlanmış, kurulmuş, bakımı ve testi yapılmış tek bir yeterli ve güvenilir kaynağın bulunduğu, yeterli sprinkler korumalı tesislerde kontrolsüz yangın kaybı geçmişi neredeyse yoktur. FM bu nedenle tek yeterli ve güvenilir kaynağı önerir; iyileştirilmiş kaynak ihtiyacı risk faktörleriyle değerlendirilir.

Sprinkler sistemleri neden başarısız oluyor?

DS 3-29 Section 3.1'deki FM müşteri kayıp geçmişine göre sprinkler sistemi başarısızlıklarının yaklaşık %80'i yetersiz vana denetimi, devre dışı bırakma yönetimi ile yetersiz test ve bakımdan kaynaklanır. Bir %16'lık kısım ise yangın sırasında sistemin erken kapatılmasına bağlıdır.