BYKHY Madde 75: Otomatik Algılama ve Ek-7 Eşikleri

BYKHY'de otomatik yangın algılamanın zorunlu olup olmadığını tek bir tablo belirler: Ek-7. Madde 75 bu tabloyu devreye sokan maddedir; aynı madde yangın uyarı butonlarının hangi binada zorunlu olduğunu, algılayıcıların nereye konacağını ve söndürme sistemleriyle bağlantıyı da düzenler. Bu yazı maddeyi fıkra fıkra açar, Ek-7'nin Danıştay kararından sonra kalan hâlini gösterir ve Kılavuz ile konsolide metin arasındaki bir sayı farkını not eder.

Madde 74: sistemin çerçevesi

Madde 75'ten önce 74, yangın uyarı sisteminin ne olduğunu söyler. Sistem algılama, alarm verme, kontrol ve haberleşme işlevlerini birlikte taşıyan bir bütündür; sistem ve parçaları TS EN 54'e uygun üretilir, tasarlanır, kurulur ve işletilir (74/1). Sistemin bütün kabloları ve uzak izleme merkezlerine giden hatlar kopukluk, kısa devre ve toprak kaçağına karşı sürekli denetlenir (74/2). Sistem herhangi bir nedenle devre dışı kalırsa, yeniden çalışana kadar korumasız kalan bölgeler ek güvenlik personeliyle denetlenir ve gerekli tedbir alınır (74/3). Bu son hüküm bakım ve arıza dönemleri için önemlidir; ayrıntısı Madde 84 yazısında.

Sistem nasıl devreye girer (75/1)

Yönetmelik üç tetikleme yolu sayar: el ile (yangın uyarı butonu), otomatik (algılayıcı) ve bir söndürme sisteminden gelen uyarı. Sistem bunlardan biri ya da birkaçıyla devreye girer. Bu ayrım tasarımın ilk adımıdır, çünkü buton zorunluluğu ile otomatik algılama zorunluluğu farklı ölçütlere bağlıdır: bir binada buton zorunlu olup otomatik algılama zorunlu olmayabilir, ya da tersi.

Yangın uyarı butonu (75/2)

El ile uyarı butonla yapılır ve butonlar kaçış yollarına konur. Bir kattaki herhangi bir noktadan o kattaki bir butona yatay erişim uzaklığı 60 m'yi geçmez; engelli veya yaşlıların bulunduğu yerlerde bu mesafe azaltılabilir. Butonlar görünür ve kolay erişilebilir olur, yerden en az 110 cm, en çok 130 cm yüksekliğe monte edilir. Butonun zorunlu olduğu binalar:

• a) konutlar hariç, kat alanı 400 m²'den fazla olan, iki ile dört katlı bütün binalar;
• b) konutlar hariç, kat sayısı dörtten fazla olan bütün binalar;
• c) konutlar dâhil bütün yüksek binalar.

Yüksek bina, Madde 4'teki tanıma göre bina yüksekliği 21,50 m'den, yapı yüksekliği 30,50 m'den fazla olan binadır; iki ölçünün nasıl okunduğu yüksek bina eşiği yazısında anlatılıyor. Butonun zorunlu olduğu yerde sesli ve ışıklı uyarı sistemi de zorunludur (81/1); bunun için Madde 81 yazısına bakın.

Otomatik algılama zorunluluğu: 75/3 ve Ek-7

Yapı yüksekliği veya bina toplam kapalı alanı Ek-7'deki değeri aşan binalara otomatik yangın algılama cihazı konması mecburidir. İki ölçütten birinin aşılması yeter. Tablo değerleri ">" işaretiyle yazılmıştır; değere eşit olmak aşmak sayılmaz. Yapı yüksekliği, Madde 4'teki tanıma göre bodrum katlar, asma katlar ve çatı arası piyesler dâhil inşa edilen bütün katların toplam yüksekliğidir; saçak kotuna kadar ölçülen bina yüksekliği ile karıştırılmamalıdır.

Değerler 2015 konsolide metninin Ek-7 sayfasından (s. 67) okunmuştur; iptal edilen satırlar yalnız bilgi için verildi. Tablonun dipnotlarına göre (1) sebze ve meyve halleri, balık halleri, et borsaları, metal yedek parça bulunan yerler ve benzeri yangın riski olmayan yerler, (2) metal işleme ve montaj gibi yangın riski olmayan yerler hariçtir. İki dipnot da iptal edilen satırlara bağlıdır.

Danıştay iptali: hangi satırlar kaldı?

Kılavuz'un Ek-7 sayfasındaki nota göre Danıştay Onuncu Dairesi 28/12/2021 tarihli, E.2019/261, K.2021/5537 sayılı kararla tablonun 3 (kurum binaları: eğitim, yataklı sağlık, ayakta tedavi ve diğer sağlık), 5 (ticaret), 6 (endüstri) ve 7 (toplanma: yeme içme, eğlence, müze ve sergi, terminaller) numaralı satırlarını iptal etti. Karar, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu'nun 22/2/2023 tarihli, E.2022/2463, K.2023/317 sayılı onamasıyla kesinleşti (Kılavuz s. 259). Kılavuz'un Madde 75 anlatımı (s. 127) tabloyu iptal edilen kısımlar çıkarılmış hâliyle uygulamayı ve diğer algılama ve söndürme konularında yönetmeliğin ilgili maddelerine uymayı ister.

Uygulamadaki sonucu açık: okul, hastane, mağaza, fabrika, restoran ya da terminal için Ek-7'ye dayanan bir otomatik algılama eşiği artık yoktur. Bu, bu binalarda algılamanın gereksiz olduğu anlamına gelmez. Buton (75/2) ve uyarı (81) kuralları kat sayısı ve kat alanıyla yine işler; başka maddeler belirli mahallerde algılama ister (aşağıda); idare, sigortacı ya da işveren de ayrıca isteyebilir. İptal yalnız tablonun satırlarını etkiler; Madde 75'in metni aynı kalır. Kararın gerekçesi Kılavuz'da yer almadığı için burada yorumlanmadı.

Büro satırında iki farklı sayı

Kılavuz, Madde 75 anlatımındaki Tablo 75.3'te (s. 127) büro binaları için yapı yüksekliği eşiğini 21,50 m yazar. Aynı Kılavuz'un Ek-7 sayfası (s. 259) ve 2015 konsolide metni (s. 67) ise 30,50 m verir. Bu, kaynakların kendi içindeki bir tutarsızlıktır. Yapı yüksekliği 21,50 ile 30,50 m arasında kalan, toplam alanı 5000 m²'yi aşmayan bir büro projesinde idarenin yazılı görüşünü alın. Sitedeki algılama zorunluluğu hesaplayıcısı yönetmelik ekini, yani 30,50 m'yi esas alır ve bu aralıkta uyarı verir.

Algılayıcı nereye ve hangi tip (75/4–75/6)

Bütün mahaller. Ek-7'ye göre algılama gereken binalarda bütün mahallere TS EN 54-14'e göre algılayıcı yerleştirilir (75/5). Yani zorunluluk bina ölçeğindedir; "yalnız koridorlara" ya da "yalnız riskli odalara" algılayıcı koymak bu fıkrayı karşılamaz. Tek istisna boşluklar içindir: yangında normal baca niteliği taşımayan, içinde yanmaya elverişli madde bulunmayan ve erişilmesi mümkün olmayan boşluklara duman algılayıcı gerekmez. Üç koşul birlikte aranır; içinden kablo geçen bir asma tavan üstü bu tarife girmez. Kablo ve asma tavan ilişkisi için asma tavan yazısına bakın.

Tip seçimi. Algılamanın gerekli olduğu ama duman algılayıcının uygun ya da yeterli olmadığı mahallerde sabit sıcaklık, sıcaklık artış, alev veya başka uygun tipte algılayıcı kullanılır (75/4). Yönetmelik tip seçimini mahallin koşuluna bırakır; normal işletmede duman, buhar veya toz bulunan bir mahal tipik örnektir.

Erişim. Bütün algılayıcılar periyodik test ve bakım için ulaşılabilir olmalıdır (75/6). Yüksek tavanlarda ve kapalı tavan arkasında algılayıcı yerleşimi, test erişimi düşünülmeden çizilirse bu fıkra işletme döneminde ihlal edilir.

Ayrıntı standartta. Yönetmelik aralık, kapsama alanı ya da tavan yüksekliği sınırı vermez; yerleşimi TS EN 54-14'e bağlar. NFPA 72'ye göre tasarlanan projelerde ayrıntı o standarttadır. Genel yaklaşım için yangın algılama tasarım rehberine, algılayıcı tiplerinin karşılaştırması için nokta, ışın ve hava örneklemeli duman algılama karşılaştırmasına bakın.

Kablosuz sistem. Kılavuz, radyo bağlantılı bileşenlerin mesajlarını TS EN 54-25 ve TS EN 54-2'de tanımlanan süreler içinde iletebilmesi şartıyla binalarda kablosuz yangın algılama ve ihbar sistemi kurulabileceğini not eder (Kılavuz s. 128).

Söndürme sistemleriyle bağlantı (75/7, 75/8)

Binada otomatik sprinkler sistemi varsa, bir sprinklerin açılması alarm sisteminde otomatik algılama olarak görülür: her zon hattına akış anahtarı konur ve kontak çıkışları alarm sistemine giriş olarak bağlanır. Sprinklerli yerler otomatik sıcaklık algılayıcısıyla donatılmış gibi işlem görür; bu mahallerde sıcaklık artış algılayıcısı mecburi değildir (75/7). Muafiyet yalnız sıcaklık artış algılayıcısı içindir; duman algılama gereği 75/5'e göre ayrıca değerlendirilir. Gazlı, kuru kimyevi tozlu veya benzeri sabit söndürme sistemleri varsa, devreye girdikleri bilgisi kontak çıkışıyla alarm sistemine aktarılır (75/8). Ayrıntı 78–80 entegrasyon yazısında.

Ek-7 dışında algılama isteyen maddeler

• Sığınaklar (59/1): algılama, uyarı ve söndürme sistemleri zorunlu olan binaların sığınaklarında bu sistemler de kurulur.
• Yağlı transformatör (65/2-c): uygun tipte otomatik yangın algılama ve söndürme sistemi yapılır.
• Merdiven basınçlandırma (89/13–14): fanın dış hava emişine algılayıcı konur ve duman algılanınca fan durur; basınçlandırma sistemi algılama ve uyarı sisteminden otomatik çalıştırılır. Eşikler için basınçlandırma eşikleri yazısına bakın.

Karar sırası

1. Binanın kullanımını Ek-7'deki satırla eşleştirin; satır iptal edilmiş mi, bakın.
2. Yürürlükteki satırda yapı yüksekliğini ve bina toplam kapalı alanını hesaplayın; biri eşiği aşıyorsa otomatik algılama zorunludur.
3. Zorunluysa 75/5'e göre bütün mahalleri, 75/4'e göre tipleri ve 75/6'ya göre erişimi planlayın.
4. Buton zorunluluğunu 75/2'ye göre ayrıca kontrol edin; buton zorunluysa uyarı da zorunludur (81/1).
5. Sprinkler, gazlı söndürme, sığınak, trafo ve basınçlandırma bağlantılarını ekleyin.
6. Yorum gerektiren konuda Madde 6/4'e göre Bakanlığın görüşünü alın.

İlk dört adımı yangın algılama ve alarm zorunluluğu hesaplayıcısı madde atfıyla verir. Mevcut binalarda bu maddenin nasıl uygulandığı Madde 143 ve 161 yazısında.

Sık Sorulan Sorular

Okul ya da hastanede otomatik yangın algılama BYKHY'ye göre zorunlu mu?

Ek-7'nin kurum binaları satırı (eğitim, yataklı sağlık, ayakta tedavi ve diğer sağlık) Danıştay 10. Dairesinin 28/12/2021 tarihli, K.2021/5537 sayılı kararıyla iptal edildi ve karar 22/2/2023'te kesinleşti (Kılavuz s. 259). Bu yüzden Ek-7'ye dayanan bir eşik yoktur. Buton (75/2) ve uyarı (81) kuralları ile diğer maddeler yine uygulanır; idare ayrıca isteyebilir.

Ek-7'de yükseklik ve alan ikisi birden mi aşılmalı?

Hayır. Madde 75/3 "yapı yüksekliği veya toplam kapalı alanı" der; ölçütlerden birinin aşılması otomatik algılamayı zorunlu kılar. Konutlarda alan ölçütü yoktur, yalnız 51,50 m'yi aşan yapı yüksekliği belirleyicidir.

Büro binası için eşik 21,50 m mi, 30,50 m mi?

2015 konsolide metninin Ek-7'si ve Kılavuz'un Ek-7 sayfası (s. 259) 30,50 m yazar; Kılavuz'un Madde 75 anlatımındaki Tablo 75.3 (s. 127) ise 21,50 m yazar. Yönetmelik eki 30,50 m'dir. Arada kalan projelerde idarenin yazılı görüşünü alın ve yürürlükteki son metni kontrol edin.

Sprinkler olan bir binada ayrıca algılayıcı gerekir mi?

Sprinklerli yerler otomatik sıcaklık algılayıcısıyla donatılmış sayılır ve buralarda sıcaklık artış algılayıcısı mecburi değildir (75/7). Bina Ek-7 eşiğini aşıyorsa 75/5'teki bütün mahallere algılayıcı kuralı ve duman algılama gereği ayrıca değerlendirilir; sprinkler akış anahtarları da alarm sistemine bağlanır.

Asma tavan üstüne duman algılayıcı koymak zorunlu mu?

75/5 yalnız üç koşulu birlikte taşıyan boşlukları muaf tutar: yangında baca niteliği yok, içinde yanmaya elverişli madde yok ve erişilemiyor. İçinden kablo veya yanıcı malzeme geçen bir tavan arası bu muafiyete girmez; yerleşimi TS EN 54-14'e göre değerlendirin.

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.

MEP Calc'i App Store'dan indir