Eşdeğer boru uzunluğu nedir?
Dirsek, te, vana ve çek valf gibi parçalarda akış yön değiştirir, daralır ya da bir mekanizmanın etrafından dolaşır; bu da düz boruya göre ek basınç kaybı demektir. Yangın hidrolik hesabında bu kayıp ayrı bir formülle değil, parçayı aynı kaybı verecek uzunlukta düz boruya çevirerek hesaba katılır. Bulunan eşdeğer uzunluk boru boyuna eklenir ve toplam, Hazen-Williams formülüne tek bir uzunluk olarak girer. Sprinkler hesabındaki her boru bölümünde bu işlem tekrarlanır.
NFPA 13 yöntemi
NFPA 13 (2025) Tablo 28.2.3.1.1, Schedule 40 çelik boru ve C = 120 için dirsek, te, kelebek vana, sürgülü vana, paletli akış anahtarı ve klapeli çek valfin eşdeğer uzunluğunu ½ in'ten 12 in'e kadar feet (metre) olarak verir. NFPA 13 madde 1.6.1.3'e göre bir ölçü başka birimdeki karşılığıyla yazıldığında ilk yazılan değer şarttır; bu yüzden hesaplayıcı SI gösteriminde de ft değerini alıp 0,3048 ile metreye çevirir. Parantezdeki metre değerleri yuvarlanmıştır (ör. 1 ft için 0,3 m, 0,5 ft için 0,2 m) ve yalnız bilgi olarak gösterilir. Tablo iki düzeltmeyle kullanılır:
- C düzeltmesi (28.2.3.2): tablo yalnız C = 120 içindir. Diğer C değerlerinde Tablo 28.2.3.2.1 çarpanı uygulanır: C 100 → 0,713 · C 130 → 1,16 · C 140 → 1,33 · C 150 → 1,51. Tablonun notuna göre bu çarpanlar, fittingdeki kaybın borunun C değerinden bağımsız olduğu kabulüne dayanır.
- Çap düzeltmesi (28.2.3.1.3): iç çapı Schedule 40'tan farklı borularda eşdeğer uzunluk (gerçek iç çap / Schedule 40 iç çapı)4,87 ile çarpılır; oran Tablo A.16.3.2'nin inç sütunuyla alınır. 8 in (200 mm) ve üstünde referans Schedule 30'dur. Bu yüzden 8 in ve üstü Schedule 40 boruda çarpan 1'in altına düşer (8 in için (7,981/8,071)4,87 ≈ 0,947) ve eşdeğer boy yaklaşık %5 kısalır. Hesaplayıcı köşeli parantezdeki kuralı olduğu gibi uygular; tablo başlığı "Schedule 40" dediği için bu bir yorumdur, yetkili makamla teyit edin.
Alarm, kuru boru ve baskın vanaları, süzgeçler ve geri akış önleyiciler için değerler üreticiden alınır ve yetkili makama sunulur (28.2.3.3). Tablodaki klapeli çek valf değerleri, tasarım çeşitliliği nedeniyle ortalamadır. Hesaplayıcının “Ek eşdeğer boy” alanı bu üretici değerleri içindir ve çarpanlarla değiştirilmez.
NFPA 13'te hangi parça sayılır?
Madde 28.2.4.8.1 sayım kurallarını verir: akışın 90° döndüğü te ve istavrozun kaybı, fittingin bulunduğu boru parçasının çapıyla alınır; düz geçen akışta te kaybı alınmaz. Vidalı, ani 90° dönüşte standart dirsek; flanşlı, kaynaklı veya mekanik kavramalı yumuşak dönüşte uzun dönüşlü dirsek değeri kullanılır. Redüksiyonlu dirsekte en küçük çıkışın değeri alınır; burçlu bir fitting, aynı boy ve biçimdeki redüksiyonlu fitting gibi sayılır. Konik redüksiyonların ve doğrudan sprinklere bağlanan fittingin kaybı hariç tutulabilir.
EN 12845 yöntemi
EN 12845:2015+A2:2026 madde 13.2.4'e göre vanalardaki ve akışı 45° ya da daha fazla döndüren fittinglerdeki kayıp, 13.2.1'deki Hazen-Williams formülüyle hesaplanır. Eşdeğer uzunluk önce ekipman tedarikçisinden alınır; bu yoksa Tablo 23 kullanılır. Tablo 23, C = 120 çelik düz boru için DN20'den DN250'ye kadar metre cinsinden değerler verir: 90° vidalı dirsek, 90° kaynaklı dirsek (r/d = 1,5), 45° vidalı dirsek, akışın branşmandan geçtiği te/istavroz, sürgülü vana, klapeli ve mantar tipi alarm/çek valf, kelebek vana ve glob vana. Diğer C değerleri için tablonun dipnotundaki çarpanlar kullanılır: C 100 → 0,714 · C 110 → 0,85 · C 130 → 1,16 · C 140 → 1,33. EN 12845'te çap düzeltmesi yoktur. Aynı noktada hem yön hem çap değişiyorsa küçük çap esas alınır.
| DN80 (3 in), C = 120 | NFPA 13 Tablo 28.2.3.1.1 | EN 12845 Tablo 23 |
|---|---|---|
| 90° standart / vidalı dirsek | 7 ft (2,1 m) | 2,4 m |
| 90° uzun dönüşlü / kaynaklı dirsek | 5 ft (1,5 m) | 1,1 m |
| 45° dirsek | 3 ft (0,9 m) | 1,3 m |
| Te (akış döner) | 15 ft (4,6 m) | 4,8 m |
| Sürgülü vana | 1 ft (0,3 m) | 0,63 m |
| Kelebek vana | 10 ft (3,0 m) | 3,6 m |
İki standardın değerleri birbirinin yerine kullanılmaz: hesap hangi standarda göre yapılıyorsa o tablonun değerleri ve çarpanları kullanılmalıdır.
Örnek hesap
NFPA 13: 3 in Schedule 40 ıslak boru hattında 2 standart dirsek, 1 te (akış döner) ve 1 sürgülü vana: 2 × 7 + 15 + 1 = 30 ft = 30 × 0,3048 = 9,14 m (tablonun parantezdeki yuvarlanmış metre değerleri 2 × 2,1 + 4,6 + 0,3 = 9,1 m verirdi; şart olan ft değeridir). Aynı parçalar Schedule 10 kuru boruda (C = 100) olsaydı çap düzeltmesi (3,260 / 3,068)4,87 = 1,344 ve C çarpanı 0,713 uygulanır: 30 × 0,713 × 1,344 ≈ 28,7 ft. Daha geniş iç çaplı boru birim boyda daha az kaybettiği için aynı fittingi temsil etmek üzere daha uzun boru gerekir; düşük C ise fittingi daha kısa boruya denk getirir.
NFPA 13'ün Ek A'daki hidrolik hesap örneğinde (Şekil A.28.4.1.2(c)) 3 in Tip M bakır boru (C = 150) üzerinde toplam 21 ft'lik fittingler 21 × 1,51 × [2,981/3,068]4,87 = 21 × 1,51 × 0,869 = 27,6 ft olarak bulunur. Hesaplayıcı bu sonucu birebir verir (SI'da 8,4 m).
EN 12845: DN100 çelik boruda 2 adet 90° vidalı dirsek (3,0 m), 1 te (6,1 m), 1 sürgülü vana (0,81 m) ve 1 klapeli alarm valfi (5,1 m): 2 × 3,0 + 6,1 + 0,81 + 5,1 = 18,01 m. 40 m düz boruyla hesap uzunluğu 58,01 m olur; iç çapı 102,3 mm olan boruda 1500 L/dk için sürtünme kaybı yaklaşık 0,612 bar çıkar.
Sık yapılan hatalar
- Düz geçen tede kayıp saymak. NFPA 13'te düz geçişte, EN 12845'te 45°'nin altındaki yön değişimlerinde fitting kaybı alınmaz.
- C düzeltmesini unutmak. Kuru sistemde (NFPA, C = 100) tablo değerleri 0,713 ile küçülür; bakırda (C = 150) 1,51 ile büyür.
- Schedule 10 boruda çap düzeltmesi yapmamak. 4 in Schedule 10 için çarpan (4,260/4,026)4,87 ≈ 1,32'dir.
- Tabloda olmayan parça için değer uydurmak. Tabloda “—” olan hücrelerde (ör. DN50 altı vanalar EN 12845'te) ve alarm/kuru boru vanalarında üretici verisi kullanılmalıdır.
- İki standardı karıştırmak. NFPA'nın C 100 çarpanı 0,713, EN'inki 0,714'tür; tablo değerleri ve düzeltme kuralları da farklıdır.
Toplam hesap uzunluğunu boru sürtünme kaybı hesabına taşıyarak farklı çaplarla karşılaştırabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Eşdeğer uzunluk tablosu hangi boru için geçerli?
NFPA 13 Tablo 28.2.3.1.1 Schedule 40 çelik boru ve C = 120 içindir; başka C ve iç çaplarda 28.2.3.2 ve 28.2.3.1.3 düzeltmeleri uygulanır. EN 12845 Tablo 23 de C = 120 çelik düz boru içindir; başka C değerleri için dipnottaki çarpanlar kullanılır.
Düz geçen tede kayıp alınır mı?
Hayır. NFPA 13 madde 28.2.4.8.1 düz geçişte te veya istavroz kaybının alınmayacağını söyler. EN 12845 madde 13.2.4 ise yalnız vanaları ve akışı 45° ya da daha fazla döndüren fittingleri sayar.
Alarm vanası ve süzgeç için değer nereden alınır?
NFPA 13 madde 28.2.3.3 alarm, kuru boru ve baskın vanaları, süzgeçler ve geri akış önleyiciler için üretici verisini ister. EN 12845 Tablo 23 alarm/çek valf için değer verir, ancak madde 13.2.4 önce tedarikçi değerinin kullanılmasını öngörür.
Neden daha geniş iç çaplı boruda eşdeğer uzunluk artıyor?
Fittingdeki kayıp aynı kalırken geniş boru metre başına daha az kaybeder; aynı kaybı temsil etmek için daha uzun boru gerekir. NFPA 13 bunu (gerçek iç çap / Schedule 40 iç çapı)^4,87 çarpanıyla yansıtır.
NFPA ve EN tablolarını karıştırabilir miyim?
Hayır. Hesap hangi standarda göre yapılıyorsa o standardın tablosu ve çarpanları kullanılmalıdır; değerler ve düzeltme kuralları farklıdır (ör. C 100 çarpanı NFPA'da 0,713, EN'de 0,714).
SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı
Bu hesapların tamamını sahada, çevrimdışı ve PDF raporlu yapmak için: NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 tek iOS uygulamasında.
SprinkCalc'i App Store'dan indir